18.9.14

Borgaradrivið sjónvarp


Í kvøld havi eg fegnast so ovurhonds um sjónvarpið. Ilt er at siga akkurát hví ein fegnast um eina heila kvøldsending í sjónvarpinum frá sjey til tíggju, tí har vóru so nógvir tættir, medarbeiðarar og vinklingar. Men ein av afturvendandi tættunum vóru tey nógvu medborgaravendu innsløgini, sum øll høvdu við evnið at gera, Skotland í okkara føroysku eygum. Kvalifiserað fólk úr yngra endanum, serliga Oddur á Lakjuni, sum bæði í útvarpi og nú aftur í sjónvarpinum, hesuferð saman við Beintu Løwe, hugtók við lýsandi aktuellum perspektiveringum úr Skotlandi og sunnan fyri markið eisini, og so Ronnie Thomassen, ið saman við Óluvu Zachariassen smakkaði whisky frá fólkaatkvøðuárinum og spýtti útaftur, meðan tosað var um torv og skift var til Høgna, sum tosaði við Heina live úr Edinburgh. Og so Sissal, ið snakkaði um abortin, sum ikki fekst aftur undir beltið, um Skotland nú kastaði burtur. Og øll hini eisini. Undirhaldandi og borgaradrivið sjónvarp í einum øllum, hóast eg gjarni vildi verið okkara djúpt pínligu heimastýrispolitikarar fyriuttan, tá teir fyri opnum almannaskermi greitt lótu okkum vita, at í Føroyum eru vit ikki búgvin til fólkaatkvøðu. Takk fyri tað, tykkara lortendar. Men kæra sjónvarp, veit ikki, um eg nakrantíð áður so leingi havi havt ein óbrotnan varhuga av, at í kvøld arbeiddi sjónvarpið fyri meg og allar forvitnar føroyskar borgarar, heima og burturi. Niður í hvønn smálut. Veldutt, óansæð hvat úrslitið av skotsku fólkaatkvøðuni verður í morgin. Fer almannamiðilin at arbeiða so væl og miðvíst við so góðum fólki fyri føroyska borgaran, so koma vit skjótt eins langt og Skotland. Yes, we can!



17.9.14

Hross í oss millum bestu evropisku filmar


Íslendski filmurin Hross í oss (Benedikt Erlingsson 2013), sum Norðurlandahúsið vísir í kvøld kl 19:30, er millum 50 filmar, sum kappast um at verða besti evropiski filmur í ár. Tað boðar skrivstovan hjá European Film Awards frá í dag. Avgerðin fellir í Riga, sum er evropiskur mentabýur, 13. desember.

Ein annar íslendskur filmur, Life in a Fishbowl (Baldvin Zophoníasson 2014) er eisini millum teir tilnevndu 50 filmarnar, sum eru úr 31 londum og sýna spennið í evropiskari filmsgerð beint nú.

Umframt íslendska filmin Hross í oss, havi eg sæð danska Nymphomaniac (Lars von Trier 2013) í Grand í Keypmannahavn og svenska Vit eru bestar (Lukas Moodysson 2013) í filmsfelagnum Klipp í Norðurlandahúsinum. Millum filmarnar, eg vildi ynskt at sæð, eru pólski Ida (Pawel Pawlikowksi 2013) og bretski Mr. Turner  (Mike Leigh 2014) um málaran J.M.W. Turner, sum Havnar Bio fer at vísa í vetur.


Komandi vikurnar fara fleiri enn 3.000 limir í European Film Academy at atkvøða í deildunum besti evropiski filmur, besti leikstjóri, besti leikari mannligur og kvinnuligur, og besti handritahøvundur. Endaligu tilnevningarnar verða kunngjørdar 8. november á evropiskari filmstevnu í spanska býnum Sevilla. Ein sjeymanna dómsnevnd fer so at taka dagar ímillum, hvør skal fáa aðrar og smærri virðislønir.

Niðanfyri síggjast filmsleikstjórin Benedikt Erlignsson til høgru og filmsframleiðarin Fridrik Thór Fridriksson, avmyndaðir á norðurlendskari filmstevnu í Lübeck í fjør. Henda filmstevna, Nordische Filmtage, hevur verið hildin í 55 ár, og er hin einasta árliga og afturvendandi norðurlendska filmstevna í Verðini.


Undir veingjabreiði sinnissjúkunnar


Triði biograffilmurin hjá Katrini Ottarsdóttir (f. 1957) er LUDO, sum varð frumsýndur í Norðurlandahúsinum í farnu viku. Filmurin tekur støði í samnevndu yrkingini í virðislønta savinum Eru koparrør í himmiríki? (MS 2012). Nú gongur hann fyri almenninginum í Havnar Bio, har eg sá hann saman við starvsfeløgum í kvøld. Fjølmenta áskoðarafjøldin var eldri enn vanligt er til mainstream filmar, serliga legði eg til merkis tilkomnar konur við nýuppsettum hári. Sýningin gjørdist á henda hátt ein samantvunnin partur av heimligu søguni, har lúrast kundi um løriftið og inn í borgarligu tilveruna í ein góðan tíma, og sanna, at har rakk hvørki lukka, vinfólk ella heilsubøtandi øvrigheit. Sjálv hevur Katrin sagt í samrøðu við Marjuna Dalsgaard í Sosialinum, at tilfarið er tikið úr egnum lívi, og nú er eingin eftir at halda søguni aftur. Hetta djúpt persóliga upplegg, haldi meg minnast at Katrin hevur brúkt heitið høvuðsstól, sást longu í Bye Bye Blue Bird (1999) og serliga beint fram og eygsjónligt í teim fimm samansettu svart-hvítu stuttfilmunum saman við dóttrini Hildigunn Lejlighedsminder (2011), har omman varð lýst sum illi andin í húsinum, ikki minst tá knetti skuldu skerast og síðani kókast. Í LUDO er unga Hildigunn sama omma/mamma og høvuðspersónur í symbolløddu nøtrisøguni. Heilt frá fyrsta krunki í túninum er tónin lagdur. Vit eru í birdland, niðurbundin av konvensjónum hjá Hitchcock og Bergman, og so florerandi litspælinum hjá Edward Fuglø, sum var tað ein hemningsleysur Almodóvar. Veingjaskotni pápin er fuglamaðurin burturav, ein góðlyntur fríluftsskóti og Sølvpil-lesari, og einastu bjørtu løtuna familjuterapeutur í køkinum. Dótturin er innilæsti ungin, sum ikki hevur biðið um at koma í hesa verð, og í hvussu er ikki til hesa familju. Hon er í gulum jakka, sum í Ordinary People ( Redford 1980). Devulsetta mamman stýrir ikki bara fysiska lívinum, men eisini blinkandi dukkum og blóðigum knívum, sum var tað Baby Doll hjá Jon Bang Carlsen (1988) og allari ófrættarøðini hjá Stephen King, har mekaniskir lutir fáa náttarlív og blóðigan anda, bara viljin er nóg illur. Og tað er mamman - ein illur vilji, ið sveimar yvir vøtnunum, eisini bjørtu Jesusmyndini hjá Thorvaldsen.


Sentralu senuna haldi eg vera gomlu mammumyndina á bróstinum, har barnið ikki líkist tí barni, sum er í húsinum. Kanska er barnið á myndini tað, sum mamman einaferð ynskti og enn droymir um, hóast tað aldri bleiv, ella nú er mist. Tó at tað í rørslu, tóna og lýsi sýnist sum í dreymi, ger barnið at enda uppreistur og kemur einsamælt og blóðdálkað út í náttartúnið, sum vóru vit í eini framhalssenu úr Psycho (Hitchcock 1960), og gongur móti kirkjubakkanum, meðan ófrættakendi tónleikurin darrar í luftini. Barnsins einasti uggi er eins og í byrjanini barnaríman hjá Hans Andriasi Djurhuus. Filmurin er komin at enda. Ein sterk søga, sum í fyrsta umfari hevur talandi gildið sum ein lýsing av uppvakstrarkorum hjá børnum, har ótamd sinnissjúka, kanska føðitunglyndi, sleppur at seta dagsordanin. Síðani ein sterk, og eftir hvat skilst úr áðurnevndu blaðsamrøðu, úr egnum royndum upplivað og væl grundgivin, ákæra mótvegis eini nyttuleysari kommunulæknaskipan og eini sjúkrasystir, sum bara gongur við slaturi, og í heila taki einum fráverandi psykiatriskum tilboði, sum ikki røkkur inn í fuglabúrið, har mamman elur upp einkarungan undir veingjabreiði sinnisjúkunnar, uttan at duga at elska, sum hon sjálv sigur. Hon er ódugnalig í lívsins yrki, men hevur alla maktina, hóast dótturin einaferð sleppur at siga eg eri ikki idiot. Samhugin er allan vegin við barninum. Ein spennandi lýsing, sum hevur beinleiðis adressu til føroyskar skúlastovur. Eg gleði meg at sleppa at hoyra føroysklærarar undirvísa í og við hesum filmi. Tað er rárur fuglur, føroyskur filmur.


16.9.14

Konan og havið


- Skalt tú síggja kópakonuna, so skalt tú út úr bilinum og heilt oman á Bakkan, annars sært tú einki, sigur bygdamaðurin turrisliga, meðan sigarettstubbin dandar upp og niður á vørrini. Eg havi preiað hann á vegnum og spurt um leiðina til kendastu standmynd í nýggjari tíð, Kópakonuna.

- Tað er sum tá mikladalsmaðurin á trettandunátt sníkt seg inn á hana og stjól húðina. Hann sá hana ikki fyrr enn hann var niðri á Helluni, sigur veðurbardi maðurin og stingur hendurnar í lumman. Hann spýtir síðulens niðan í bøin, meðan glóðin hongur í niðara munnklovanum.

Vit eru í Mikladali norðarlaga á Kalsoynni. Umframt Kópakonuna, sum mátar tveir metur og trýss, búgva seytjan konur og tólv menn í bygdini.

Eg eri komin úr Klaksvík við Sam, ið siglir um Kalsoyarfjørð til Syðradals. Havi koyrt gjøgnum tríggjar tunlar, og nú er bara eina bygdin, Trøllanes, eftir. Hana eigi eg á, tá eg fari út á Kallin. Tí nú er tað kvinnan, Kópakonan, sum so nógvar søgur ganga um í Norðuratlantshavi.

- Og satt at siga, so er tað nú einaferð so, at skalt tú síggja land, so skalt tú í bát, sigur mikladalsmaðurin, nú eg havi sett bilin frá mær við Sunnanáveg á Kappanum, tey rópa. Heimkunnigi langfaramaðurin vísir mær yvir í Norðnatún, út á Hundrað og oman á Bakkaveg við brøttu trappunum oman til Stórakneysa á Helluni. Hann gerst inntonktur og fær sær eitt nýtt rull, sleikir tunna pappírið og starir út á sjógv. - Meðan vit hava Kallin, so hava teir Konuna.

Og tó. Nú hava kalsingar fingið Kópakonuna í skapinum hjá Hans Paula Olsen.

Eftir fáum orðum hava vit longu á ovastu trappu rakt við djúpastu lind í sjómannatilveruni. Hetta snýr seg um kvinnu og mann og bundinskapin til havið. Hestmúlin á Kunoynni dagar fram úr mjørkanum og meir er ikki at siga.

Tutlandi áin rennir fram við gamla skúlanum. Í gørðunum eru hvonn og rabarba. Árstalið sæst í durastavum og ein feril av súrhoyggi strýkur í luftini, meðan svarta tubbakkið melur av ymsum ættum.

Havmoyggjar í Útnorðuri

Kópakonan er føroysk frumsøgn, sum skrivar seg inn í ríku søguhevdina um havmoyggjar kring alt Norðuratlantshav.

Við strendurnar kunnu vit skifta hesar moyggjar sundur í tríggjar bólkar: kópakonuna, sum eina tíð fer upp á land, innan hon aftur verður drigin í havið, havfrúnna, ið hevur tølandi makt á monnum, og so havsins móðir, sum heldur havsins dýrum aftur, til onkur greiðir henni hárið. Tá letur hon dýrini stíga upp úr havinum og tæna fólki á landi.

Mest sum somu søguligu amboð hava verið brúkt at veiða kóp í Útnorðuri. Í Íslandi skulu vit heilt aftur til 1875 at finna seinastu harpunina, sum varð nýtt á kópaveiðu. Í Føroyum var vanligt at sníkja seg inn á kópin og sláa hann. Hetta var oftast á einum myrkum látri, har til bar at fara innar við látrajósi til gongu ella í báti.

Nógvar sagnir vórðu spunnar úr gandakenda látrinum, helst tí at kópur varð hildin at hava menniskjansligar eginleikar. Sagnir siga frá kópum, sum einaferð um árið, tað er á gomlu jólanátt, komu upp á land og lótu seg úr haminum og vórðu røtt menniskju av báðum kynum.

Bóndin á Sunnanágarði

Søgnin úr Mikladali sigur, at bóndin á Sunnanágarði tók hamin hjá vakrastu konuni og goymdi hann, so hon ikki slapp aftur í hamin innan sólin reis úr havi. Móti sínum vilja noyddist hon heim við bóndanum og fekk sum frá leið børn við honum. Hóast árini gjørdust mong, longdist henni aftur í havið.

Ein dagin eydnast henni at fara í hamin, tí maðurin, sum var á útróðri, hevði gloymt lykilin til kistuna. Hon ruddaði, sløkti eldin og goymdi alt hvast burtur, so børnini ikki vórðu at meini.
Bóndahúsini vóru rein og nosslig, tá hon valdi at fara frá manni og børnum og kastað seg í havið til rætta fólkið, hon var av.

Maðurin syrgdi sáran, tá hann varnaðist, at konan var rýmd.


Men hon kom til hansara í dreymi og minti hann á ikki at drepa teir báðar smáu nósarnar innast á látrinum, tá hann næsta dagin fór at sláa kóp. - Hesi eru børn míni. Maðurin legði líka í. Hann var óður og drap frá hond.

Tá kom vreiðin yvir mannin, bygdina og alla oynna. So nógv úr Kalsoynni skulu sjólátast, at tey skulu kunnu taka í hondin hvør á øðrum og sláa ring um alla oynna, sum fram við sjóvarmálanum er fjøruti kilometrar.

Aðrar kópakonur

Aðrar uppskriftir av somu søgn siga, at Kópakonan var við barn, tá ið hon rýmdi, so viðurskiftini millum mann og kvinnu verða enn grefligari, tí bóndin skal drepa egin børn. Líknandi sagnir verða sagdar í Íslandi og í Hetlandsoyggjum.

Í 1953 gjørdu norðmenn filmin “Selkvinnen” og komu til Føroya at gera upptøkur í Nólsoy, Saksun og Sundalagnum, har Guðrun Haustein svam á sjónum. Í 2009 gjørdi írski Neil Jordan filmin “Ondine”, sum var um ein útróðrarmann, ið fær eina selkie, tað er kópakonu, í gørnini. Hin unga Alicja Bachleda úr Póllandi var kópakonan í nútímans írsku útróðrarsøguni.

Mest sum í spølni verður mangastaðni sagt, at teir føroyingar, ið hava stuttar fingrar, tær ella onga oyralippu, eru slektaðir frá kópi.

Millum bygd og bý

Sunnan fyri Mataránna á Syðradali møti eg Bjørn Kalsø, sum til gerandis er mentamálaráðharri við stórari skrivstovu suðuri í Havn. Í dag hevur hann lagt slipsið og er í vásaklæðum, tí hann hevur verið á fjalli. Bjørn er fegin um Kópakonuna, sum honum fall í lut at avdúka á Helluni í Mikladali fyri 1500 fólkum, meðan Kringvarpið sendi til alt landið, tann 1. august í ár.

- Livihátturin í býum fjart frá náttúruni, hevur ført við sær ein longsil eftir upplivingum burtur frá strongda býarlívinum og nærri náttúrini, sigur Bjørn og greiðir frá, at nú síggjast alt fleiri ferðandi í oynni.

- Men søgnin um Kópakonuna sigur okkum eisini, at tað ikki roynist væl at broyta onnur við at leggja bond á. Bóndin tók Kópakonuna úr sínum náttúrliga umhvørvi, við at taka hamin, hennara frælsi, og læsa hann niður í kistuna. Men eftir hetta fór alt at snúgva seg um lykilin og kistuna. Friðurin var úti, og tá ið høvi beyðst, rýmdi Kópakonan.

- Hesum tíðaranda, at flyta av bygd og í bý, fáa vit ikki steðgað við at taka frælsið at velja frá fólki, eins og bóndin á Sunnanágarði gjørdi við Kópakonuna í Mikladali. Í so máta er einki broytt. Men júst lokalar verkætlanir sum hendan við standmyndini kunnu vera við til at skapa betri fortreytir fyri meira lívi í bygdini og allari oynni. Alt gongur jú í eini ringrás, sigur Bjørn vælnøgdur við
standmyndina, sum privatfólk tóku stig til.

Kistan er í bygdini

Søgnin um Kópakonuna er eisini ein samantvinnaður partur av bygdarsøgnuni, sigur Bjørn Kalsø.

- Vit vita, at hon var matmóðir á Sunnanágarði. Kistan hjá henni er framvegis í bygdini, hon stendur í Uttarustovu, og tað sigst eisini, at handaliga hegnið og hvassa vitið hjá mikladalsfólki er arvað frá Kópakonuni. Hon er tí ikki bara søgn, men partur av samleikanum á staðnum, sum ber til at greiða frá, so vitjanin her í Kalsoynni gerst spennandi.

Eg koyri oman á nýggju ferjuleguna í Syðradali og umborð á Sam, har eg møti Oliver Joensen á grøna dekkinum. Hann er ikki bara blaðstjóri á Føroya elsta blaði, Norðlýsinum, sum fyrstu ferð kom út í 1915, men saman við Ólavi Samson og Olivur Thomsen var hann stigtakarin, tá ið tankin um nýggju standmyndina tók seg upp fyri fýra árum síðan.

Vit skulu brúka søguna

- Hugskotið kom, tí nógv skriving var fyri um leið fýra árum síðan, har víst varð á, at vit dugdu ikki nóg væl at brúka søgu og sagnir í ferðavinnuni, sigur Oliver í spartansku salongini umborð á Sam og skeinkir ein sterkan kaffimunn.

Tað var á fundi í Føroya Sjómannadegi, at bólturin varð kastaður upp. Ólavur, við tilknýti til Mikladal, og systkinabarnið Olivur, hálvur mikladalsmaður, og Oliver sjálvur, loftaðu bóltinum.

- Tað fyrsta var at seta okkum inn í søgnina, tosa við mikladalsfólk og at gera eina neyva ætlan, ið skuldi bera á mál. Vit fingu stuðul frá kommununi, gjørdu eina kostnaðarætlan og ein innbjóðandi bókling, sigur Oliver og steðgar við stórsta ivamálið, havið og brimið.

Skal ikki fara í havið aftur

- Flestu stuðlar spurdu ivasamir, um Kópakonan fór at standa móti ógvisliga briminum á helluni, og um Stórikneysi fór at halda. Klæmint Østerø frá Landsverki kom til tað niðurstøðu, at vit skuldu rokna við, at standmyndin skuldi standa fyri eini trettan metra høgari 100 ára aldu, og tað metti hann ikki at fyrsta uppskotið megnaði. Verkfrøðingurin, Preben Hansen kom inn í myndina við serligari vitan um hesi viðurskifti, og Hans Pauli Olsen hevur so lagað standmyndina soleiðis til, at hon lýkur øll krøv, sum verkfrøðingurin setti, og tað er ikki lítið, sigur Oliver og setir kaffikrússið harðligari enn ætlað frá sær og skimast upp undir loft, nú Sam er farin at rulla.

Hann rættar upp á brillurnar, ið nú eru niðast á næsatippinum og lyftir fremstafingur.

- Fyri tað fyrsta stendur hon á trimum rustfríum stálsoylum, 48 mm tjúkkar, ið røkka hálvan annan metur niður í kneysan, og harafturat eru fimm tjúkkar stálflatur sveisaðar vatnrættar inni í standmyndini upp í akslahædd. Og so hevur Landsverk borað fimm fjallaboltar 3 ½ metur niður í helluna, so Kópakonan ikki fer í briminum. Hóast verkætlanin bleiv dýrari og størri enn vit mettu, hava okkara kommuna, føroyskir grunnar og vinnulívið tikið so væl undir, at vit kundu svara hvørjum sítt, nú alt er liðugt.

Vøkur og tó grim

Oliver er serstakliga fegin um standmyndina hjá Hans Paula Olsen. - Hyggið eg eftir andlitsbrái og akslum, so síggi eg eina avbæra vakra kvinnu, men eisini eina kvinnu við myndugleika, ið veit, hvørjum hon fer eftir. Men rúm er eisini fyri at undrast og spyrja, um hon kanska er á veg í dans at finna sær maka, um hon er á veg niðan at biðja bóndasonin eiðra manni og børnum, ella um hon er á veg niðan í bygdina at biðja ilt yvir mikladalsfólk og alla oynna. Eg veit ikki, men hon vil eitthvørt, tá eg síggi hana og tað er gott. Annan vegin ímyndar vakurleikin tað hugnaliga í søguni, meðan hamurin, ið vendir fitjirnar niðaneftir, og kópahøvdið, ímyndar ræðuleikan í søgnini, sum er opin at tulka.

- Men nú stendur hon so har sum ein ferðavinnumagnet, ið vit vóna at fólk í Kalsoynni fara at dugað at fáa eina vinnu burturúr, tí tað er tað, sum er endamálið við Kópakonuni á Stórakneysa.

Til ber at hoyra søgnina um Kópakonuna lisna á føroyskum, donskum, enskum og týskum her.

(Grein í Atlantic Review 4 2014)


14.9.14

Sivert Høyem á Loppen


Fríggjakvøldið hevði karismatiski norðmaðurin við sjáldsama sterku og glitrandi djúpu røddini, Sivert Høyem, konsert á Loppen í Christiania. Hann er 38 ára gamal, vaks upp millum 93 fólk í bygdini Bøstrand, á markinum við Sortland í Norðurnoregi, og gjørdist í 1993 kendur í Madrugada, ið var fyrsti norski rokkbólkur, sum kenda bretska blaðið Mojo gjørdi samrøðu við. Tað var í mars í 2004. Altjóða pressan hevur skýrt tónleikin hjá Høyem dark, arctic rock. Orkestrið hjá Sivert Høyem telur Pelle Ossler á gittar, Anders Hernestam frá svenska Joakim Thåstrom á trummur, Per Viberg úr Opeth á keyboards, Stian Westerhus á gittar og Christer Knutsen á piano og Hammond B3.


Við egnum orkesturi er Sivert Høyem í dag millum fremstu nøvn á norska tónleikapallinum. Tekstirnir eru enskir og í 2010 skrivaði hann Prisoner of the Road til tey fleiri enn 43 mió flóttafólkini í øllum heiminum og spesifikt til felagsskapin Flyktningehjelpen, sum varð stovnaður í Noregi í 1946. Eg seti tey trý ørindini úr dramatiska sanginum inn millum bláu myndirnar niðanfyri.


When I go, I go alone
There ain't no one ever looking out for me
Just the sun, my own lean shadow
And the wind out among the trees


Home, it's far beyond long lost horizons
Home I'll never see
For I'll be a prisoner of the road
And I hold no key that will ever set me free


Most humbly on my bending knee
I'm begging you to help me, please
For I'm a prisoner of the road
And I hold no key, I hold no key that will ever set me free


Konsertferðin hjá Sivert Høyem gongur nú til Hellas, sum norðmenn siga um Grikkaland. Har er norski sangarin eitt stórt navn. Við bólkinum Madrugada var hann nummar eitt við útgávuni Deep End.


Í oktober eru Høyem og hansara menn aftur í Noregi og spæla til konsertir. Í 2005 fekk Høyem tríggjar Spellmenn virðislønir, m.a. sum ársins sangari, og konsertplátan Live at Tralfamadore (2005) er mest selda konsertútgava í Noregi. Tá Madrugada helt uppat í 2007, hevði Høyem givið út tvær soloplátur, Ladies and Gentlemen of the Opposition (2004) og Exiles (2006). Fyrsta album eftir Madrugada í egnum navni var Moonlanding (2009), sum eisini vann Spellemenn-virðislønina. Fjórða soloplátan, Long Slow Distance (2011), fevndi um konsertfavorittarnar Blown Away og Give it a Whirl.


Og áhoyraraskarin á Loppen, serliga hin kvinnuligi, trokaði seg tætt upp at karismatiska norðmanninum og sungu hvørja strofu og dansaðu og lýstu hvørja rútmu í sangunum.


Danska duettin Select Captain, tað er Kristian Gaarskjær og Søren Vestergaard, sum er aktuell við The Fear and the Lights, hitaði upp undir lágu bjálkunum í Loppen. Teir báðir sungu og spældu melankolskan rokk á markinum til Americana, Springsteen og spaghettiwestern, við einum gittarljóði, sum svingaði frá Rasmussi Rasmussen til Chet Atkins, Hank Marvin, Mark Knopfler og aftur. Sangirnar og tónleikin lýsa teir soleiðis: "Songs about love, hate, despair, passion, apathy, dreams and desires. Select Captain is a solo project working around simple structures and evocative arrangements, in a universe of melancholy and beautiful darkness." Ein frálík konsert í góðum hølum og besta ferðalagi!


10.9.14

MíttLand við Oyrarsund


Á øðrum sinni varð tónleikatiltakið MíttLand hildið á Femøren á Amager í Danmark, hesuferð við tveimum pallum, einum úti og einum inni, í tveir dagar.


Gamaní er betri tamarhald á veðri, ljóði og pylsusølu, tá størsti pallurin er innandura í risatjaldi, men tá er uttandurakenslan, grøna grasið, sólsetrið og leyvið í trøðunum slept. Tó, í fjør var MittLand hildið seinni í september, og tað bleiv rættuliga kalt í myrka skugganum, tá sólin setti, meðan Oyrarsund hómaðist í baksýni. Tað bilti so ikki í ár. Og enn var grøna grasið og Volkswagen-pylsuvognarnir ikki langt frá tjaldinum. Deiliga retro.



Eins og lítli Bjartur, omanfyri, kundi tú ganga inn og út, uppliva intima pallin undir trøðunum uttanfyri, við einum heitum fronskum hundi í hondini, fiskasúpan til tey vaksnu frá Jan, ella bara fara inn í tjaldið og ganga mitt millum risastóru hátalararnar hjá Hjalmari Hvítklett,


- og akkurát í hesum lamiterandi krossfelti hoyra Swangah við besta dreiv, eg minnist meg hava hoyrt, síðani eg legði seinastu plátuna á plátuspælaran, Paul’s Botique hjá Beastie Boys í 1989.


Løgmaður byrjaði. Hann hevði Pál Joensen og tjúgu sendimenn við sær. Hetta hava tey dugað væl, fólkini aftanfyri MíttLand, at fáa kend fólk at møta til tiltakið.


Síðani spældu Hallur, Uni, Lena og Stanley hvør í sínum lagi eina vælvalda viftu av country, blues, tíðarleysum singer-songwriter, vísum og George Harrison tulkingum, sum skræddarseymað til høvið, pallin og publikum.



Við besta ljóði og tónleiki í baksýni, eru føroyingar, lesandi og bankastjórar, komin at møta hvør øðrum. Tað er forgrundin og liggur fremst fyri hjá øllum, at møtast. Menniskjan er ein sosial vera. Eisini føroyingar í útlegd við Oyrarsund.


So skrúva Rock Mamas hart frá í stóra tjaldinum. Tær eru Guðrun Sólja Jacobsen, Linda Andrews og Anna Nygaard, sum eisini kallar seg Faroe, og tók øll á bóli. Í føroyska tónleikasummarinum, har vit hava hoyrt nýggjar vælsmurdar konstellasjónir, sum Flammu og Halleluja Sofus, er Anna Faroe í Rock Mamas, tað mest sannførandi í ár, kanska tí tað var so ovæntað. Og júst hetta við tí óvæntaða er altíð spennandi á livandi konsertum.


Seinastu, at leggja lok á fríggjadagin við summarsliga Oyrarsund, vóru TÝR, sum eg fyrstu ferð hoyrdi saman við dønum og grønlendingum á Listastevnu Føroya í Ítróttarhøllini á Halsi í 2001. Hesi mongu árini síðan túsundáraskiftið hava teir í TÝR uttan íhald spælt tónleik, givið út fløgur og turnérað og fingið tað at borið til at liva av tónleiki, uttan at ganga til grundar og geva seg yvir til innihaldsleysa handilslívið. Sum eingin annar føroyskur bólkur kunnu TÝR geva eitt sjov, ið er innstillað sum ein tíðarbumba, frá byrjan til enda, íroknað headbang við langa hárinum upp í loft, allir í takt. Einasta atfinngin er, at Paul Watson, sitat: “denn lortendi”, varð nevndur tvær ferðir. Tað eru TÝR ov góðir til. Men kanska var høvið ov stuttligt til at lata vera.


Meðan fríggjadagurin var tættpakkaði konsertdagurin við saft og kraft, var leygardagurin meira isi. Byrjað var longu eftir middag við Jógvani Zachariasen, sum eisini sýnir breiddina í tiltakinum MíttLand. Vælfagnaði Halleljua Sofus slapp upp á stóra pall eins og øll hini. Onkrar broytingar vóru í skránni, m.a. Annika Hoydal, sum ikki kom á pall fyrr enn móti endanum, tá leið móti midnátt. Men aftur her, tað bilti ikki petti, tí fólk vóru komin at hugna sær, møta vinfólki og gomlum skúlafeløgum, tú ikki hevði sæð í ein mansaldur. Og stóra aldursspjaðingin gjørdi upplivingina enn betur, so eg ikki tók mær tykni av, at onkur segði, at nú var útselt í barrini. Í stundini var hin fryntligi kokkurin Jan har við einum bikari av fiskasúpan.



Eftir stuttligan felags-rópi-í-telti-øl-sang við Anfinni og Niclas Hera, tóku Eyðun Nolsøe, Terji Rasmussen og Kim Hansen seinastu vakt á Oyrarsundspallinum. Havi hoyrt teir fyrr á hesum leiðum, eisini á Loppen, og eri enn sannførdur um, at eingin ger teimum kynstrið eftir, at fanga eitt føroyskt publikum. Eingin. Hetta er dystur á heimavølli til minsta smálut, serliga kunstpausur og fingrapeik frá dirigentinum Terja. Alt er uppá pláss og teir levera vøruna. Hvørjaferð. Uppgávan er at halda støðið, dreiv og engasjemang. Tað gjørdu teir tríggir í yvirflóð.



Og at enda savnaðust øll at syngja Mítt Land hjá Eyðuni, sum er eitt skup fyri henda festival í fremmandum, og so hátíðarliga tjóðsangin, sum var tað ein fótbóltsdystur á miðjari nátt. Ballið lokið og ikki eitt eygað turt. Akkurát sum tað skal vera. Emblematiseraðu tjóðskaparligu konvensjónirnar eru ikki til diskusjón. Tær eru bara har. Mitt millum føroyingar í Danmark.

Takk fyri hesuferð, vónandi síggjast vit enn fleiri næsta ár.

Myndirnar tók Bjartur Vest



9.9.14

Tá illusjónin við Oplev brast


Morten Kirkskov (f.1963), ið vit kenna sum skrivstovustjóra í Borgen, hevur skrivað søguna Kapgang, sum fer fram í lítla Suðurjútska býnum Sdr. Omme, har hann vaks upp, akkurát sum Martin, ið ikki bara er sonur elektrikaran, men eisini er 14 ára gamal í 1976. Villads Bøye úr Aalborg, har Kirkskov nú er sjónleikarastjóri, fekk høvuðsleiklutin, sum hann megnar perfekt. Harafturat hefti eg meg við, hvussu nógv hann í øllum vinklum líkist Roman Polanski. Hann sæst til høgru omanfyri og til vinstru niðanfyri. Í so máta er hann framtíðartryggjaður.


Verri er, at filmiska søgan leggur seg so tætt upp at samtíðarpoppi í hesum sama ári, sum skiltað verður við frá byrjan til enda – 1976. Tað er ein váðin gerð, at lata slagarar, sum ofta eru døgnflugur, spenna søguna so stramt upp á løriftið. Vit kenna til heiðurskrýndu søguna hjá Nick Hornby, High Fidelity, sum Stephen Frears gjørdi til film í 2000 og Breaking the Waves (1996), har Lars von Trier á sama hátt letur søguna strála upp úr tónleiki. Men í hesum filmi, Kapgang, ið sum áður nevnt upp í saman skiltar við árinum 1976, verður sentrala scenan, har teir tríggir høvuðsleikararnir, tveir dreingir og ein genta, við krossandi seksualiteti, sita á knallert, verður løtan baða í tónleiki frá The Knack, sum syngja og spæla My Sharona. Og 1976 var ikki árið, tá tann plátan hoyrdist. Minnist, at summarið 1979 keypti eg fyrstu ferð ein nýggjan bil, Datsun 140Y, sum eg sjálvurfjórði var í Skotlandi við, tá Smyril sigldi til Scrabster. Heimafturkomin í juli, hoyrdi Útvarpsstjórin meg tosa um skotska plátumarknaðin, sum var nógv størri, ódýrari og skjótari at koma til enn hin danski, sum øll brúktu. Hann spurdi, um eg var klárur at fara í morgin. Okay, segði eg eitt sindur foyur og lotur. Tá var sami sangur, My Sharona, nummar eitt um alla verðina, og tí keypti eg sjálvandi LP plátuna, sum kom út í juli 1979, heimaftur við til Føroya, eins og Oceans of Fantasy hjá Boney M, sum var nýggjasta nýggja akkurát tá. Tá eg í endanum á filminum Kapgang síggi, at ein tónleikaresearchari og -supervisor hevur verið knýttur at hesum gigastóra álvarsprojektið, ið skal endurspegla 1976 á bygd, fái eg alt í hálsin. Tú kanst ikki byggja ein film upp úr plátum, uttan at hava skil fyri plátum. Hvørki á bygd ella í býi. Tað gongur altso ikki. Tú ert dumpaður, hvussu góð søgan so er. Her er eingin náði. Og ITT Schaub Lorentz kasettubandupptakarin, sum høvuðsleikarin hevur á súkkluni, er ikki sannførandi. Soleiðis handfóru fólk ikki dýrar kasettubandupptakarar í 1976. Eg havi sjálvur verið har og minnist hvønn smálut í hasum kassettubandupptakaranum. At heingja hann á eitt súkkluróður, nei tað heldur ikki í tíðarmaskinuni. Illussjónin, sum allur filmur byggir á, er brostin. Tíanverri. Upplivingin at siggja Oplev stóð ikki mát á hesum sinni.

8.9.14

Opið í Dovregade


So er opið hjá Jógvan í Dovregade í eigarafelagnum Telemark á Amager. Hóast bygdar í 1927, eru íbúðirnar við teim norsku gøtunøvnunum sum nýggjar.


Starvsfelagin heima í Námi, Wenche, sum er ættað úr Noregi, veit at siga, at Dovre hevur stóran tjóðskaparligan týdning har í landinum. Tað er fyrst og fremst í setninginum Enige og tro til Dovre faller, ella Einig og tru til Dovre fell, sum nýnorska orðingin sigur í Eidsvollseden, sum semja varð um fyri júst 200 árum síðani, tá norska grundlógin varð skrivað. Í Føroyum kenna vit eina líknandi vending, So leingi Beinisvørð stendur, hjá Poul F. Joensen. Dovregubben, fjallakongurin, er eisini kendur í norskum ævintýrum og í leikinum Peer Gynt hjá Ibsen við tónleiki eftir Grieg.


- Her er lætt og luftigt, sum havnarmaðurin segði. Eingin tung ferðsla ella høgir bygningar, ið taka ljósið. Opið er til allar síður og Tanja Rau (f.1970) hevur við einfaldari striku málað gerandismyndir á veggirnar í næstu gøtu, sum er Kurlandsgade.


Hinumegin Amagerbrogade, við Øresundsvej, eru framúr spælistøðini Amager Bio og Beta, og so mentanarhúsið ZeBu, sum er ætlað børnum og ungum. Í forhøllini í Beta var henda dag jamsession, samanspæl, við tónleikarum úr Kolkata, sum Calcutta hevur verðið stavað seinastu fimm árini, og danskar harmonikuspælarar og ein gittara, í sambandi við Copenhagen World Music Festival sum er hvørt ár. Publikum er einki, bara tónleikarar, sum møta tónleikarum. Á einum uppslagi síggja vit at Eivør og finski harmonikuspælarin Antti Paalanen hava spælt her kvøldið fyri.


Í Smallegade á Frederiksberg er rúmkað um veggin, har hin sjálvlærdi Bent Nikander (f. 1942) hevur málað við breiðum pensli fyri familjufyritøkuna Nikander Dekor. Nú byrjar leitanin eftir septemberlist ein mentaleygardag í Keypmannahavn.


Fyrst gjøgnum ferðslutrongan á Kongens Nytorv er útsýnið til Nyhavnssúkklur, nú bilar næstan ikki sleppa fram fyri vegarbeiði í miðbýnum.


Keypmannahavn og danir er úti í heimi kendir fyri nógvar nýskapandi býarætlanir og arkitektaavrik annars. Við Norðhavnina sæst úr bilinum oman á nýtt spennandi øki, Marmormolen, har m.a. 128 íbúðir fyri betra slagið longu eru settar til sølu.


Men ikki øll eru so fegin um etableraða list, um hon so er myndandi á lørifti, millum hornini á geitum í Afrika, ella uppbyggiligar arkitektamyndir við Oyrarsund. Tað er Kristian von Hornsleth (f. 1963), sum heilsar okkum við hesum vegskelti:



Hetta undarliga barnsliga skelti á alfaravegnum vísti seg at vera ein bók við heitinum Fuck You Art Lovers Forever (2005). Í fororðunum skrivar høvundurin, Hornsleth:
Kunst er kun kunst når det ikke er kunst. Lige så snart det bliver til kunst, bliver det til støvede museumsgenstande og dekorative souvenirs fra tidens erkendelsesniveau. Hvis det ikke er kunst når det er kunst, hvad er det så? For mit vedkommende er det en fysisk konstruktion af en idé. Det kan være en tanke, som vil fortælle mig noget bestemt. Et slags skyggebillede af noget jeg ikke umiddelbart kan se, eller måske et vindue til selve tanken og den menneskelige eksistens. Hvis jeg kunne beskrive det tekstuelt ville selvfølgelig bare skrive en bog, men det ordløse aspekt gør kunsten herligt åben og sårbar som et åbent sår, eller et hul i den is der dækker det moderne menneske. Jeg maler med blodet fra selve tankens sjæl og bliver ved til jeg segner. Velkommen til templet hvor intet er helligt. Sandhed er skønhed.
Leitanin eftir septemberlist ein mentaleygardag í Keypmannahavn er byrjað. Vit helma ikki í fyrr enn í kirkjugarðinum í Helsingør, har tað er ókeypis at parkera.


Um hornið síggjast teir á skipasmiðjuni, ein risi og tríggir vanligir menn, ið ganga frá strikuni Værftsarbejderne og inn á gomlu skipasmiðjuna, sum hevði hundrað ár á baki, tá hon lat aftur í 1983.


Tað er Hans Pauli Olsen (f. 1957), sum í 2012 fekk hesa uppgávu frá Helsingør kommunu og Værftsmuseets følgegruppe, í sambandi við at skipasmiðjuarbeiðarar tóku stig til at gera gomlu skipasmiðjuna til nýtt mentanarhús, Værftsmuseet. Tá standmyndirnar vórðu avdúkaðar 5. juni í ár, skrivaði blaðið Arbejderen soleiðis um gomlu, afturlatnu skipasmiðjuna, sum einaferð átti lívið í býnum Helsingør:
Helsingør Skibsværft og Maskinbyggeri A/S nåede lige akkurat at fylde 100 år, inden det blev lukket i 1983. Nogle af de gamle værftsbygninger er nu omdannet til Kulturværftet, hvor Værftsmuseet, eller Helsingør Værftsmuseum, ligger. Det er tidligere værftsarbejdere, Værftsgruppen, som har taget initiativ til museet, som omhandler tiden, hvor byens skibsværft byggede skibe, og arbejderklassen voksede. Det fortæller historierne om slid, støj, møg, stolthed og sammenhold i en svunden tid, hvor værftsfløjten styrede byens liv.

Tað er sum at ganga inn í ein klassiskan western film, har stórlimaðu menninir møtast til eina seinastu uppgerð, the final shoot out fyri nón, sum á sín hátt eisini er rætt, tí her er alt mist og farið, sigur savnsvørurin og vísir okkum stoltur avísina frá stóra degnum í býnum, tá monumentalu standmyndirnar vórðu avdúkaðar.


Á einum av gomlu havnamolunum hava danski Michael Elmgreen (f.1961), sum arbeiðir í Berlin, og norski Ingar Dragset (f.1969), sum arbeiðir í London, gjørt androgynu standmyndina Han, sum øll kunnu spegla sær í. Teir hava arbeitt saman síðani 1995. Og sum sæst, eru teir framúr at skapa fleirtýðugar framsetingar av longu kendum verkum og gomlum viðtøkum, meðan gamli deksbáturin Arresø, bygdur í Frederikshavn í 1930, bjóðar ferðafólki at fiska akkurát sum ordiligt og onkuntíð sum undir krígnum.


Tað er teknistovan AART A/S í Aarhus, sum hevur teknað nýggju mentasmiðjuna, Kulturværftet, sum Helsingør kommuna bygdi á 13.000 fermetrar í árunum 2008-2010. Ytst av havnalagnum sæst at teknistovan hevur hugsað í seglum og sigling, tá framsíðani er gjørd. Vakurt og væl hugsað inn í hesa søguríku heild, sum eisini telur Kronborg, Hamlet og Holger Danske. Her eru øll segl sett.


Á Montebello Allée ovast í býnum, er International People's College, har Aref Olsen og eg vóru í praktikk frá Føroya Læraraskúla heystið og veturin 1983, beint tá skipasmiðjan lat aftur. Tá vóru agronomar úr Afrika á einum Danida-skeiði, umframt at eitt stórt altjóða háskúlaskeið eisini varð hildið. Í dag er mest sum einki broytt uttan at næmingarnir eru færri. Síggi, at fleiri eru úr Japan og í dag gera tey klárt til japanskt mentakvøld á skúlanum. Fyri 31 árum síðani vístu vit føroyskar diasmyndir hjá Heidi Djurhuus, sálu, lósu Wiliam Heinesen á enskum, lurtaðu eftir føroyinginum, lántu skipstroyggjur úr einum handli á Vesterbrogade og borðreiddu við fiskasúpan eftir uppskrift hjá mammu í Holbæk.


So koyrdu vit suður eftir Kongevejen og oman á Strandvegin við øllum teim improviseraðu og summastaðni flottu summarhúsunum, ið hava vaksið seg stór uppeftir, inneftir og til allar síður. Í Humlebæk steðga vit við listasavnið Louisiana. Fyrst ganga vit gjøgnum eina risastóra framsýning við litríka og altíð gula Emil Nolde (1867-1956). Ikki er loyvt at fotografera, men mær lukkast at taka eitt hip shot innan vakturin kemur eftir mær, bara so áskoðarin kann síggja litríku upphangingina á stóra endavegginum hjá Nolde.


Annarleiðis er við Ólavi Eliasson (f. 1967), sum við íslendsku grótrúgvuni Riverbed, vil hava okkum at fotografera og deila alt á Facebook. Her fær hann meg at vinka í upphongda holspegilin, sum hongur yvir arbeiðsborðinum í The Factory, sum var tað hjá Warhol, innan vit koma inn í lýstu framsýningina.


Men hov, nú mugu vit ganga gjøgnum matstovuna og eina aðra framsýning, hana við kanadisk-amerikanska myndlistamanninum Philip Guston (1913-1980) Painting Smoking Eating.


Og tað var eitt kærkomið avbrot, sum kanska, kanska ikki bjargaði íslendsku framsýningini, vit seinni skuldu síggja. Tí alt síðani eg sá eina framsýning við Guston í San Francisco og aftur í New York, havi eg verið bitin av honum. Ikki av málningunum, men av teim orðum, hann knýtir til teir og virksemið sum listamaður yvirhøvur. Á teimum framsýningum sóust lummabøkur, sum Guston hevði skrivað í, onkuntíð við viðmerkingum til Pollock, men bestar eru viðmerkingarnar, tá hann sker inn á bein og er turt konstaterandi, sum í hesum fyrra programpolitiska føri og tí seinna, har hann sær løriftið sum dómstól:


Og so eru vit aftur í fabrikkini hjá Ólavi Eliasson. Fyrst er ein rúgva av bókum og øðrum prentlutum til keyps fyri nógvar pengar, millum annað hesin við stuttliga navninum Bilar í áum. Ja, bilar avmyndaðir í íslendskum áum. Eg veit ikki um eg skal flenna ella gráta, men hugtakandi barnsligt er tað. Frumkent eisini. Kanska er hetta eitt slag av list, sum eg ikki veit um enn, men har tøkni møtir náttúru.


So fara vit inn. Hundraðogtíggjukrónur. Konan í reyða jakkanum er í øðini inn á savnsvørðin, sum krógvar seg í krókinum aftanfyri hornið. Hon letur meg vita, at hon keypir økologiskar bananir og spyr, hvat Co2 útlatið er, tá tey hava grivið alt hetta grótið undan Heklu ella hvar í Harrans navni hetta grótið er komið, og flyta tað um alt Norðuratlantshav og inn higar og byggja alt upp, so fólk kunnu ganga á tí eftirgjørda íslendska lendinum á einum donskum matrikkuli. Nei, eg bara spyrji, sigur konan og toyggir seg hóttandi móti savnsvørðinum, sum lotur hyggur til viks, meðan onnur ganga burtur.


Vit eru inni. Inni í íslendska áarbotninum í Humlebæk. Tað er líkasum humlan í hesum áarløki. Tað gevur seg undir fótinum, ljóðar av polyester, plasti og flamingo, kanska spønplátum eisini, tá vit ganga niðan á. Hetta er í so stórari andsøgn við tekstin í kataloginum, sum skrivar um at ganga í náttúruni, at kanska er hetta list. List, sum býr í spenninum millum tað væntaða og tað óvæntaða, náttúruna og menniskjað, tað sum ikki er nomið og tað sum er mentað og lagt undir fótin. Eg spyrji, um vatnið eisni er úr Íslandi. Nei, sigur vakturin. Tað er vatn úr krananum her í húsinum. Eg hyggi, um nakar grínur og gníggjar sær í lógvanum, kanska í einum web-kamera, men nei, eg síggi ongan flenna ella lúra, so eg stjali eitt íslendskt gosgrót úr framsýningini hjá Eliasson.


Men fólk eru heilt upp i loft av hesi installasjón. Tey avmynda, spáka og uppliva eftirgjørdu náttúruna, eisini eitt aldrandi japanskt par, har konan situr í rullustóli og maðurin ætlar at rulla hana út í oyðuna. Men ikki ber til. Henda interaktión grípur um seg og gerst eitt listaverk í sjálvum sær. Myndatól og klædnapløgg mitt í íslendsku oyðuni, har einki er og minni veksur. Her er bara tú.


Eftir hugvekjandi framsýningina við íslendskum gróti, og ikki minst listaligu orðini hjá Hornsleth og Gaston, fara vit út á Femøren á Amager at njóta tað mest heimliga í útlegd, MíttLand. Undir trøunum hoyra vit saman við hópin av vælupplagdum fólki Stanley Samuelsen og dóttrina Astrid syngja George Harrison. Einfaldari og betri kann ein mentadagur í Keypmannahavn ikki enda. Takk fyri hesuferð.