19.8.14

Soria Moria slott


Í dag kom Soria Moria slott innan av havinum og stýrdi millum Stong og Eystnes inn á Skálafjørðin, hin longsta í landinum.

Eitt ævintýr úr okkara egna veruleika er byrjað, men maðurin, ið slær grasið og rakar saman á Hvítanesi, letst eins lítið um vón og seyðurin á bønum. 

Veruliga navnið á ævintýraslottinum er West Hercules, sum Statoil leigar í Norðuratlantshavi. Hetta er ein djúphavs boripallur, sum er smíðaður á Daewoo skipasmiðjuni í Geoje í Suðurkorea í 2008. Flaggið er úr Panama, klassin er Det Norske Veritas, eigari er Seadrill Ltd, har 7.900 fólk eru í starvi, og umsitari er North Atlantic Drilling í Hamilton á Bermuda. 


Dagur og Vika upplýsti í kvøld, at 400-500 fólk fara at verða knýtt at rigginum, meðan hann er á Skálafjørðinum í seks vikur. Rúm er fyri 180 fólkum umborð.


Á Skálafjøðrinum skal MEST skipa fyri at skrúvur og annað verður umvælt, innan riggurin heldur fram til Nýfundlands at bora í 18 mánaðir á Flemish Pass dýpinum 500 km í ein landnyrðing úr St. John's, har tríggir fundir hjá Statoil, hin risastóri Bay du Nord, Harpoon og Mizzen, eru.


Formaður í Seadrill, sum varð stovnað í 2005 og m.a. eigur West Hercules, er 70 ára gamli John Frederiksen, sum við 40 milliardum á kistubotninum var ríkasti maður í Noregi, til hann fekk sær kypriotiskt pass og flutti til London. John Frederiksen eigur eisini stóran part í Marine Harvest.


Soria Moria slott er eitt norskt ævintýr um eina unga hetju, ið ferðast móti einum glitrandi slotti í tí fjara, sum Asbjørnsen og Moe hoyrdu og skrivaðu upp, tá teir góvu út Norske folkeeventyr í árunum 1841 til 1844. Í norskum menta- og andslívi hevur søgan við tí vælklingandi heitinum kveikt fólk heilt frá Theodor Kittelsen, sum málaði Soria Moria slott í 1900 til sjónvarpsrøðina Soria Moria, sum bleiv til í árinum 2000. Nú sæst djúptstingandi norska ævintýrið á Skálafjørðinum.


West Hercules í havsbrúnni


So sæst West Hercules í havsbrúnni. Havnameistarin í Runavík, Tórbjørn Jacobsen, er loðsur, nú borðipallurin skal inn á Skálafjørðin at verða umvældur. Tað er ikki hent áður. West Hercules hevur borðað fyri Statoil og eftir umvælingina, sum MEST stendur fyri, fer borðipallurin til Nýfundlands. Havnameistarin í Runavík sigur, at West Hercules verður sigldur inn á fjørðin og lagdur fyri íla útfyri Runavíkar havn. Samstundis heitir havnameistarin á skip og bátar, sum er í økinum, tá boripallurin fer ímillum oyggjar og um firðir, at taka atlit til støddina og manøvrumøguleikarnar hjá West Hercules ta løtuna, hann brúkar um at sigla av Eystnesi inn á Skálafjørðin.


- Ætlandi verður West Hercules liggjandi á fjørðinum í nakrar vikur. Nógv umvælingararbeiði skal gerast, og nógvur flutningur verður ímillum land og boripallin hesa tíðina. Fyrstu tíðina verður serliga nógv kavaraarbeiði, tí er tað ógviliga umráðandi, at óviðkomandi bátar halda seg burtur frá virkisøkinum kring um boripallin. Runavíkar havn áleggur tí øllum bátum og skipum, sum ikki eru tengd at West Hercules og umvælingararbeiðnum, um ikki at koma nærri boripallinum enn 250 metrar. Hetta er galdandi frá komu til fráferð, sigur Tórbjørn Jacobsen, havnameistari í Runavík.


Italia ella ikki...


Í hesum teldutíðin er skjótt at síggja, hvørjar IP-adressur hyggja eftir hvørjum í ymsu leitiskipanunum á netinum. Í morgun veit heimsins størsta leitimaskina á ferðafólkaøkinum, Tripadvisor, at siga, at tað ferðamál, sum flestu føroyingar leita eftir, er Italia. Ovast er Riva del Garda í Italia, síðani Lindos í Grikkalandi og á triðja plássi er Peschiera del Garda í Italia. Men tað heldur Atlantsflog ikki. Tey hava akkurát flogið seinasta túrin til Italia. Finito. Kanska er tað sum á Facebook, at fólk bara sneyta, heldur enn at keypa. Og kanska er tað so, at internetið ger okkum til einki annað enn sneytarar, sum heldur sita heima, enn at fara út í Verðina. Restin fer so beinleiðis til Mallorka. Tað sigur iPhonin í morgun. Telefonin, sum byrjaði við at vera ein telefon, men í dag er óbrúkilig sum telefon, tí tað hoyrist ikki, hvat tú og onnur siga, ti telefonin er blivin ein spælimaskina. Sagt hevur verið, at internetið fór at broyta okkum. Og jú, einki er rættari enn at internetið longu hevur broytt okkum. Viðvíkjandi ferðamálum og telefonum er tað avgjørt ikki til tað betra.

17.8.14

Vit skulu finna ein føroyskan drykk


Leif Sørensen hevur sett sær fyri at gera minst ein, helst fleiri góðar føroyskar drykkir. - Akkurát hvørjar, vita vit ikki fyrr enn fleiri royndir eru gjørdar. Men eyðkennið skal vera føroyskt, so drykkurin kennist sum serføroyskur, sigur Leif, ið arbeiðir í foodlab køkinum í iNova granskarasetrinum við Hoyvíksvegin í Havn.


- Støðið verður tikið í plantum, men annars verður brúkt alt tað, sum kann hjálpa okkum at gera ein føroyskan drykk. Einki líknandi er gjørt í Føroyum áður, og tí finst eingin vitan um hetta, sigur Leif.

Í juli 2012 var hann saman við øðrum føroyingum á rannsóknarferð á skotsku oynni Islay, sum er hin sunnasta í Innaru Hebridunum. - Vit prátaðu við plantufrøðingar og destillatørar, og fingu gott innlit í teirra arbeiði.

- Arbeiðið hjá okkum verður fyriskipað soleiðis, at nógvar royndir verða gjørdar, fyri at kanna hvussu smakkur best fæst úr hvørjari føroyskari plantu. Vit kunnu spyrja, um til dømis hvonn verður best, tá hon er nýheintað? Ella gerst hon betur fryst? Hvussu leingi skal hon liggja í spritti? Kanska verður hon best, tá ið hon trekkir í tríggjar vikur í spritti? Vit vita, at reinfann verður best tvær vikur í spritti, liggur hon longri verður hon beisk. Tí mugu gerst minst tólv ymisk ‘sýni’ av hvørjari plantu, fyri at finna besta hátt at útvinna smakk úr henni. Tá hesi sýni eru gjørd og tulkað, skulu tey tynnast til rætta smakkin. Hesir smakkir eru fundamentið undir drykkinum, sum skal gerast. Síðani fer laboratoriuarbeiði í gongd, og sjussað verður fram og aftur. Hetta er drúgt arbeiði, og fer at taka langa tíð, sigur Leif og ger vart við, at planturnar vaksa í stórum tali kring landið, so vandi er ikki fyri at tær verða týndar.


Leif hevur serligan alsk til at gera mat úr føroyskum rávørum, har planturnar hava fylt nógv. - Eg havi lisið tað mesta, sum finst um plantur og mat í Føroyum, sigur Leif, sum læs lívfrøði á Háskóla Íslands, innan hann gjørdist kendur sum kokkur


15.8.14

Føroysk flora á fløsku í foodlab


Við Litfloruni í hondini hevur Leif Sørensen savnað føroyskar plantur og tarasløg, sum kunnu hugsast at verða brúkt í snapsi og mildum drammi. Granskingararbeiðið fer fram í foodlab køkinum í granskingarsetrinum iNova við Hoyvíksvegin í Havn.


Granskarasetrið iNOVA varð tikið í nýtslu í juni í fjør. Her hava privatar og almennar fyritøkur atgongd til nýmótans starvsstovur, framkomin tól og skrivstovur. Niðanfyri er laboranturin og granskarin Tina Ziska komin inn í køkin hjá Leif at smakka dagsins úrdrátt.


Her er litfagra arbeiðsborðið og nøkur av amboðunum hjá Leif Sørensen í morgun.


Leif hevur verið norðuri við Gjógv og savnað apublómu í gjónni, og trøllakapar í haganum og fram við vegjaðaranum, og eisini gras og hoyggj, sum alt verður latið á fløsku og merkt eftir eini nærlagdari skipan.


Eisini tari av ymsum sløgum verður kannaður og brúktur í royndini at finna ein føroyskan smakk.


Kanningararbeiði krevur tíð og tol og nógva skráseting við køksborði í starvstovuni í iNOVA.


Ein partur av granskarasetrinum er innrættaður sum nýmótans starvsstovukøkur, foodlab, til gransking og menning av føroyskum matvørum. Køkurin er sniðgivin sum ein partur av Nýggju Norðurlendsku Matrørsluni. Av tí sama er hann útgjørdur við serligari køksútgerð, sum kokkar og onnur serkøn kunnu brúka til at menna nýggj hugskot og rættir, har føroysk rávøra er nýtt.


Regin W. Dalsgaard, stýrisformaður í Vinnuframa og nevndarlimur í iNova, sigur í ársfráðgreiðing undir yvirskriftini Matvørugransking, at "Leif Sørensen og aðrir av Føroya fremstu kokkum hava sína dagligu gongd á Granskarasetrinum, har til ber at granska í matvørum, og har umstøðurnar eru til staðar fyri, at Føroyar kunnu gerast ein norðurlendskur miðdepil fyri matgerð." 


Leif Sørensen var ein av teimum kokkunum á Kommandanten í Keypmannahavn, sum sannførdu eitt altjóða dómarapanel um, at júst henda matstova skuldi hava ikki færri enn tvær Michelinstjørnur. Í 2004 var Leif ein av teimum, sum skrivaðu manifestið Ny Nordisk Køkken. Síðani flutti Leif til Føroya og stovnaði matstovuna Gourmet, har sum Irish Pub er í dag. Eg vil ikki taka meg aftur í at siga, at hetta var Føroya fyrsta fínari matstova. Saman við Mortani í Hamrabyrgi og øðrum var Leif við at mynda Tórshavnar Matfestival í Vágsbotni og út eftir Bryggjubakka í 2009, tá Tórshavnar kommuna hátíðarhelt 100 ár sum fólkavald kommuna. Síðani hevur Leif staðið á odda fyri Koks, ið er fyrsta føroyska matstova, sum leggur seg eftir at brúka føroyska rávøru á hægsta stigi. Síðani Leif gavst í hesum starvi í vár, hevur hann granskað í iNOVA.


Áhugin fyri plantum er stórur í Føroyum. Leif hevur Litflora (Føroya fróðskaparfelag 1980), sum er í praktiskari plastpermu, í lummanum, tá ein fer út í náttúruna at leita eftir plantum. Í bókini Føroysk flora (Nám 2000) verða 67 plantuættir, tilsamans um 400 blómuplantur og leggstreingjagróplantur, viðgjørdar í teksti og við littekingum. Fyrsta floran á føroyskum, Føroya flora eftir Rasmus Rasmussen, kom út í 1936 og aftur í 1952. Í føroyska partinum í nýggja atlasinum hjá Námi er ein síða við tilsamans 235 plantusløgum, frá teim heilt vanligu til tey sera sjáldsomu í tali, summi ovarlaga, tað vil siga omanfyri 300 metrar, og onnur niðarlaga, niðanfyri 300 metra hædd. Flestu plantusløg, 85, eru í øllum hæddum, 81 vaksa ovarlaga og 68 niðarlaga.


Granskarasetrið iNOVA, sum umframt foodlab hevur starvsstovur, skrivstovur, fundarhøli og ein høll, er úrslitið av einum samstarvi millum privatar og almennar fyritøkur, hvørs endamál var at styrkja vísindaliga undirstøðukervið í Føroyum. Hendan samansetingin gevur góða atgongd til framkomin tól og samstarv millum granskarar.


10.8.14

Gjógv í sólsetri


Sólin stóð sterk og hvøss á filmsløriftinum við Gjógv í dag. Øll bygdin var ein náttúrubiografur í sterka seinrapartsljósinum.

Í oktober í fjør var sýnið á sama biograflørifti hetta:

Rusturin á skrellispannslokinum og í rukkublikkstekjuni á hjallinum spæla livandi millum veggja, og niðurfallin hoygghúsloft konstruera strammar grafiskar rípur upp móti reinu í luftini.


Sama stranga grafiska litspæl er í bátadráttinum og trappunum oman og niðan í gjónni.


Ovast í gjónni, omaná spælinum, sum dregur bátarnar niðan, hevur bygdaráðið gjørt eitt kaffipláss til ferðafólk. Við borðini er besta sýni yvir gjónna og bygdina. Setandi sólin teknar skuggan av myndamanninum mitt í bátinum niðri í gjónni..


Niðan frá kaffiplássinum ber til at ganga ein túr í hagan eftir eini uppmerkari gøtu og kanska enda í Ambadali.


Vit fara ikki eftir hagagøtuni, men eftir gøtuni oman Bakka og út á lendingina, har brimið úr Djúpunum brýtur inn móti Flesjunum meðan Kallurin og Borgarin síggjast í baksýni


Børnini spæla í ánni, sum ber heitið Stórá, ið sæst sekstan ferðir á nýggja Føroyakortinum og man vera mest brúkta heitið í landinum. Gjógv er eitt feriuparadís, sum tykist duga væl at lofta tiltakandi ferðafólkastreyminum.


9.8.14

Bara ikki her hjá okkum...


Tað var nú hugfarsligt, uppá tann feita mátan, sum tey siga í Útvarpinum, at hoyra hin altíð stuttliga stand up vertin í Degi og Viku tráspyrja formannin í Málráðnum um, hvussu Chile, Cabo Verde og Zimbabwe kunnu stavast á føroyskum. Eftir at hava fingið svarið, kemur annað breaking news innslagið í somu Degi og Viku. Tað er um fiskiloyvi úr Føroyum, suður í Kyrrahav og aftur til Føroya. Hugfarsliga staviroyndin í heimskunnleika, sum almannavarpið legði fyri við, er nú slept og sama redaktión hevur funnið tað minst føroyska heimskort, sum til er. Í reglugerð fyri Málráð stendur, hvussu ráð um mál kunnu fylgjast. Tey ráð hava beinleiðis adressu til Kringvarpið. Kringvarpið hevur einsini lógir at ganga eftir. Meir enn einaferð verður nevnt, at stovnurin hevur heilt serliga skyldu at hjúkla um móðurmálið. Míni ørindi eru ikki at siga nakað um at steina, tá ein býr í glashúsinum, sum kringvarpar. Nei, míni ørindi eru at spyrja, hví hevur Kringvarpið ikki eitt føroyskt heimskort?

7.8.14

Monaco di Baviera


Skuldi koyra frá Malpensaflogvøllinum í Milano gjøgnum Liktinstein og norður um markið til München í Týsklandi. Steðgaði við Comovatnið at fáa eina kalda limone, tá ein gulur skúlabussur rullar inn á plássið. Ein riðil av garterandi børnum, sum øll tosa italskt, stíga úr bussinum. Í bíðiraðnum við kioskina spyrja tey, hvaðani eg eri og hvar eg fari.

- Eg skal til München, sigi eg og geri meg týðuligan. Tey ivast, so eg sigi á enskum Mjúnik, Olympics you know, Oktoberfest und alles, og eri um at gera eina óhøviska rørslu við fyltum lógvum framm fyri bringuna, men aftri meg, tá italska skúlafrøkunin hyggur upp úr protokollini, har hon hevur sett seg við kampingborðið, meðan Comovatnið blinkstrar í baksýni.

Frøkunin blaðar upp í skúlaferðaætlanini og peikar við uppspentum hári og svørtum hornbrillum á triðstørsta týska býin, sum er beint fyri norðan, og sigur forloysandi italsku orðini:

Monaco di Baviera!



Børnini, sum eisini skulu hagar, tí heimbýur teirra, Verona, og Monaco di Baviera, eru vinabýir, hava fingið svalandi sjokulátaísar við nøtum og renna væl nøgd í ring.

Hugsa tær, at skúlabørn, ið ikki tosa málið, skulu finna til týska býin, sum á italskum eitir Monaco di Baviera. Ikki tí, hann er beint norðanfyri, har børnini ganga í skúla, vinabýurin. Og einki vita vit, her vit siga München, og ikki vita av, at onnur siga annað.

Heimafturkomin bjóðar Norðurlandahúsið til konsert við Onnu Faroe og gittarsnillinginum Norge, Kaare Norge. Tað er leygarmorgun og Alabama hoyrist í útvarpinum, nú ruddingardagur er, og eg fari í grønu Kansas buksurnar, tí niðurlendsku Faeroe kovboybuksurnar frá G-Star Raw passa ikki longur. Um kvøldið hoyri eg um Ravna Gora og fái mær eitt Bounty, nú einki Tahiti fæst longur. Kølnaravatnið lati eg standa. Hugsi um gamla Kalsoy, kvøldskúlaleiðaran Nólsoy og málaran Mikines. Ovast á plátubunkanum liggur Stefán, sum fekk sær alt landið Ísland til eftirnavn, og skeinki mær té í China, sum tey kalla steintoy í Bretlandi, meðan eg varnist, at Mafia er ein oyggj í Tansania og at gjaldoyra í Botsvana rópast Pula, eins og vinabýurin hjá Verona, hvørki meir ella minni.

Eg spyrji bara, hvussu skal eg orka henda dag at finna runt í Verðini, uttan at blíva grønur í høvdinum, tí einki eitir, sum tað eigur at eita?

Komin til Monaco di Baviera er gott at fara í ein bretskan Biergarten at fáa eina kalda týska undir leyvi frá Eldlandinum.


Nakin undir opnum himni


Íslendski myndlistamaðurin Helgi Þorgils Friðjónsson (f.1953) málað henda risa stóra oljumálningin í 1995. Heitið er Havsins fiskar, sum nakni maðurin í eins naknu náttúruni livir av í berliga Útnorðuri, meðan heimsins ljós verða kastað á hann. Fremst fyri eru teir fiskar, hann helst vil vísa, fuglurin og speglandi hendurnar eru í miðjuni og aftast, goymd burtur aftanfyri bleyta mannin, sum situr undir opnum himni og einki stað hevur at fjala seg í, eru havsins súgdjór. Edward Fuglø valdi henda málningin at mynda framsýningina Veiðimentan i Útnorðuri, sum Norðurlandahúsið skipaði fyri í 2001. Ein vælvald ikonografisk mynd, hóast grønlendingar hildu, at maðurin var nakað bleikur.

Málningurin omanfyri lýsir okkara viðkvomu støðu, nú fremmandafólk koma higar og vilja hava okkum at steðga grindadrápi. Steðga vit ikki, so hanga tey okkum út sum teir blóðtostandi barbarar, sum tey ikki bara siga at vit eru, men eisini føra prógv fyri at vit veruliga eru. Prógvini eru myndir og filmstubbar, og evsti dómstólurin er fjórða statsvaldið, pressan, sum ikki hevur stundir til turrislig tøl og fakta, men gongur eftir sex og sølutølum. Í roynd og veru er tað pressan, ið er blivin fólkafíggindi nummar eitt, serliga hjá okkum beint nú.

- So sum tingini nú útvikla seg dag fyri dag, sýnist alneyðugt, at almennu Føroyar seta eina GrindaTaskForce beinanvegin, sigur Høgni Rasmussen, stjóri i Sansum. - Orsøkirnar eru tríggjar: 1. Ágangurin gerst alsamt størri frá SS. 2. Føroyingar øsa seg meira og meira inn á SS við fysiskum reaktiónum og ógvusligum skrivligum reaktiónum á sosialu miðlunum og aðrastaðni. 3. Vit í norðurhøvum (Arktis/Norðuratlantshavi) kunnu fáa trupulleikar, sum røkka langt út yvir grindadrápið, um vit ikki byrja at kunna um okkara livilíkindi. Hesir trupulleikar kunnu koma at fevna um alivinnuna, hvítfiskavinnuna, oljuboring umframt grind, kóp og aðra veiði á okkara leiðum, heldur Høgni.

- Møguliga er tað eitt positivt tekin fyri okkum, av tey nú taka avdankaðar stjørnur henda vegin, sum soleiðis fáa longt sína tíð við fame í fimm minuttir. Men stjørnurnar geva umtalu, sum aftur gevur SS meira pengar í kassan, so um tað er desperatión, so letur tað til at tað loysir seg, at fáa stjørnurnar henda veg. Tað góða fyri okkum er so, at enn eru tað ikki tey allar kendastu, sum eru komin til Føroya, sigur Høgni Rasmussen, sum heldur at, tað er brúk fyri stýring.

- Føroyar eru hersettar av upp móti 100 SS herfólkum, sum visuelt og upp á aðrar mátar uppføra seg sera provokerandi. Helst fyri at fáa Føroyingar til at leypa fram av. Og tað kann snilt fara at eydnast teimum. Tað er sera týdnigarmikið, at vit ikki leypa framav.

Oscarvirðislønti heimildarfilmurin The Cove (2009) lýsir bygdina Taiji í Japan, meðan tey halda springarar til í víkini, tí heitið, The Cove. - Eydnast tað teimum bara at gera ein mini The Cove film, so standa vit illa í tí. Tí eru allar orsøkir til at vera serstakliga vakin, sigur Høgni Rasmussen, sum er ein av undangongumonnunum í føroysku lýsinga- og samskiftisvinnuni.

Ein grindamaður úr somu japansku bygd, Taiji, var í Føroyum í 2002 og skar upp á bryggjuni í Klaksvík, tá altjóða ráðstevnan World Council of Whalers var her. Tá var felagsskapurin High North Alliance í gongd og savnaði øll veiðumannafeløg í Norðuratlantshavi. Felagsskapurin, sum ikki er til longur, var ein sterk rødd móti ágangandi fjølmiðlum í kjalarvørrinum av hvalaveiðuni og kópaveiðuni, sum var í 1990'unum.

- Uppgávan í dag liggur eftir mínum tykki hjá teimum í Føroyum, sum tá vóru við í High North Alliance, at taka samstarvið uppaftur, og venda sær til gomlu starvsfelagarnar í grannalondum við eini áheitan um aktivan stuðul móti 'fjasinum', sum ger seg galdandi beint nú í Føroyum, sigur Kate Sanderson, sum var stjóri í NAMMCO og nú er sendikvinna í Brússel.

- Hetta, sum vit eru vitni til í Føroyum í løtuni, er ikki ein serføroyskur trupulleiki, hóast ásannast skal, at tað er sera áleypandi beint her og nú í okkara lítla umhvørvi, sigur Kate og undirstrikar, at fiskimannafeløg allastaðni á okkara leiðum eiga eisini at vera virkin í hesum kjaki.

- Um vit hava trupulleikar við at argumentera fyri at drepa grind, so mugu vit gevast, sigur Høgni Rasmussen. - Vit kunnu verða noydd at gevast orsakað av trýsti á okkara útflutningsfyritøkur. Ein møguleiki er so eisini at fara yvir til at hava grindasafari í staðin fyri grindadráp. Men eg meini avgjørt, at vit hava góð argument fyri at drepa grind. Stovnurin verður troyttur burðardygt og drápið er so “humant” sum tað ber til, sigur Høgni, sum at enda spyr: - Tá vit hava so góð argument fyri at drepa grind, so dugi eg ikki at síggja, hví vit skulu steðga. Og so er eitt afturat, Hvat verður tað næsta eko-kolonialistar fara eftir?