23.7.14

Enn sum áður


Enn sum áður er grátt í Havn fyri ólavsøku. Her er útsýnið yvir fjørðin í morgun. Grátt út yvir grátt í allar ættir frá morgunstundini. Turt, men út á dagin slavið.


"Enn sum áður fevnir tjóðarhátíð okkara um tveir sannar høgtíðsdagar, har maður fer av húsi til Havnar at hitta familju, vinir og kenningar," sigur borgarstjórin í rúgvusmiklu ólavsøkuskránni hjá Tórshavnar kommunu, sum eisini fevnir um hevdbundna felagssangin, sum er akkurát sum í fjør og undanfarin ár. Aldargamal siður verður nevndur, og framhaldandi sigur hin fevnandi og skilagóði høvuðsstaðar-borgarsjórin, at "Enn sum áður eru yngri og eldri siðir sjálvur mergurin í tjóðarhátíðini, tí okkum dámar væl at halda hesar dagar, sum vit plaga at halda teir. Men tíðin flytur seg eisini, og so hvørt sum yngri ættarlið koma til, broytast tey ynski og krøv, ið liggja sum lunnar undir tí, ólavsøkan hevur at bjóða sínum gestum. Tíðir koma og fara og siðir skifta, og hin góða ólavsøkan er og verður altíð bæði siðbundin og nútímans."


Sum sligið er upp á hvønn pela i Havn: "Vælkomin til Havnar á ólavsøku" - her er nýmalað, sum kundu vit væntað drotningavitjan!


Og drotningavitjan hava vit eisini upplivað í høvuðsstaðnum hesa vikuna, tá Sonja drotning av Noregi, sum er 77 ára gomul og útbúgvin listfrøðingur, vitjaði tvær ferðir í Steinprenti.



Í mai fekk Svend-Allan Sørensen (f.1975) H.M. Dronning Sonjas kunstnerstipend, sum er 400.000 norskar krónur og helst størsta listavirðisløn á okkara leiðum. Virðislønin verður latin pappírslist annaðhvørt ár. Virðisløntu prentini hjá Svend-Allan eru gjørd í Steinprenti, sum verður opið á ólavsøku frá klokkan 9 til 22. Her er heilsanin, sum Sonja drotning av Noregi skrivaði í bókina, eftir at hava keypt list hjá Svend-Allan og Tróndi Paturssyni í Steinprenti og goldið og váttað við egnum kongaligum gjaldskorti.


Her fáa Bárður Jákupsson og Svend-Allan Sørensen sær ein bita við borðið í Steinprenti í november 2012, innan prentað verður.


Og so fer Svend-Allan at arbeiða í verkstaðnum í Steinprenti. Hann er útbúgvin á Det Fynske Kunstakademi í 2002 og undir heitinum Country og koncept vórðu lidnu listaverkini sýnd fram á Asger Jorn savninum í Silkeborg frá 16. juni til 15. september 2013. Mitt í Havn leiddi hann meg inn í eina spennandi hugtaks- og myndaverð afturvið tosi um felliknívar, byrsur og veiði.


Og ímeðan fríðka ídnir kommunumenn býin við kantsteinum, asfalti og gonguteigum, sum her á vegamótinum Hoyvíksvegur og Jónas Broncksgøta, sum er kallað upp eftir akkurát tí Jónasi, sum grundaði New Yorkbýarpartin Bronx, ið er fyrsti partur í The Bronx Tales, tað er so vist og sætt.


Á tølandi og ræðandi reklamuvegginum í R.C. Effersøesgøtu, sum einki hevur við R.C.Felagið á Velbastaðhálsi at gera, rulla SIRI og KRIS um kapp í slavna summarhitanum. Í mjørka skal nógv til at fáa mannfólk at skoða og skilja. Og í hesum døgum er onkur, ið pástendur, at eg síggi teg betur í myrkri. Spyrst, so livst.


Á Hoyvíkstjørn eru feðgar farnir útatrógva í gummubáti millum svamblandi dunnur og skvettandi likkur.


Við Hálsatjørn er so bankatjúkt, at tað neyvan sæst at geva seyði.


Og á Skálatrøð mugu bilar víkja fyri sirkus- og handilsteltum hjá kommununi. Í teltinum er kaffistova, matarsøla og hoppiland til tey smæstu.


Meðan tey smæstu gleða seg til hoppiland á Skálatrøð, kunnu tey vaksnu gleða seg til ólavsøkuframsýningina, sum letur upp í Listaskálanum ólavsøkuaftan klokkan 15 við einum revolterandi orkesturi, sum her er avmyndað í Skansabrekkuni.


Og út á dagin er sýnið nakað frægari úr Skansabrekkuni og inn yvir Havnina, sum enn rullar inn og út úr slavna summarmjørkanum.


Útlendsk skip og bátar set lita á gráu Havnina av Bursatanga og inn i móti Havnará, sum er løgd undir bretti, Røðubretti, við Kongabrúnna. Sjálvt í tí gráa er Havnin litrík.


22.7.14

Gaffa: Færøsk musik


Spørger du en færing, om der findes et begreb, der entydigt kan påklistres etiketten færøsk musik, så vil nok de fleste, helt fra klimpreren i kælderen til dirigenten på podiet, i første omgang svare med et uforbeholdet ja. Men det kræver sin forklaring, fordi der findes nok ingen musikløs krog i hele verden. Heller ikke den færøske.

Klaviaturet er begrænset og alle toner, rytmer, klange og harmonier er kendte og brugte i hele verdens kulturkredse vokalt eller instrumentalt, elektrisk og akustisk, eller i en blandig af samtlige dele. Der er sandelig intet nyt under solen, hvad angår musik.

Og dog.

På Færøerne har en befolking på under 50.000 skabt sit eget symfoniorkester, en landsdækkende musikskole og verdens bedste heavy metal bands. Dette sidste kan verificeres op til flere gange på Wacken Open Air festival i Tyskland.

Sangtraditionen står stærk på Færøerne, både på torvet i hovedstaden, når nationen samles til fællessang på nationaldagen ólavsøka den 29. juli, og i kirkelige forsamlinger med de mest omfattende salmebøger i hele Norden – altid på færøsk.

Når man er så få, der så intenst dyrker sproget i en så dramatisk natur, bydes der ofte ind til nye tilgange og oplevelser på snart sagt alle kunstneriske felter.

Oprindelig var færøsk musik helt uden instrumenter. I en verdslig sammenhæng dyrkede man færøske viser, som man dansede til, og i kirkelig sammenhænge dyrkede man den danske salmedigter Thomas Kingo, helt uden orgel eller andet akkompagnement.

Måske er det netop skismaet mellem først kirken og verden, og siden den vokale og instrumentale tradition, der har dannet den særdeles frugtbare grobund for nutidig færøsk musik.

Allerede i 1959 gav den færøske gruppe Tey av Kamarinum ud tre færøske singleplader med egne kompositoner, der var fuldt på omdrejningshøjde med det internationale marked.

Siden har værter i Radio Luxemburg besøgt øerne og søgt om sendetilladelse derfra, hvilket i sin tid knyttede de fjerne øer i nord tættere til Norden, Kontinentaleuropa og verden iøvrigt. Foruden billedkunstnere og forfattere af et internationalt format, finder man i dag musikere og deres udgaver i alle musikalske genrer, fra klassisk og jazz til heavy og bluegrass.

Hvert år i september kan et nænsomt udvalg af de bedste musikalske trækfulge fra Færøerne under navnet MíttLand opleves på Femøren på Amager. I år er det talen om dagene 5. og 6. september, hvor gruppen Týr blænder op for en ganske særlig form for vikinge metal, der er en sprudlende amalgamering af færøske kvad fra middelaldren og medrivende riffs fra moderne heavy metal.

Míttland byder også på færøske The Dreams og Tórshavns stærkeste underground navn, Swangha, fra bydelen Svanga, der som ingen andre boys in the hood rapper sig gennem ytringer i hidtil usagte sproglag dybt i den færøske undergrund.

Og i et universelt poetisk hjørne finder vi den inderlige singer songwriter Lena Andersen på Amagers færøske musikscene. Jo, MíttLand byder på et veritabelt festfyrverkeri af færøsk musik, netop nu.

Birgir Kruse


LGBT leggur 'Manor' fram á Býarbókasavinum


LGBT Føroyar skipar fyri tiltaki á Býarbókasavinum í Havn í kvøld, týskvøldið 22. juli 2014, kl 19:30 í samband við søguliga bókaútgávu. Eiler Fagraklett, nevndarlimur í LGBT Føroyum, Barbara Christophersen, sjónleikari og Birgir Kruse, bloggari og ritstjóri, fara at hugleiða og lesa upp úr 130 ára gomul stuttsøguni Manor, sum týski rithøvundurin Karl Heinrich Ulrichs (1825-1895), niðanfyri, skrivaði um samkyndar vampýrar í Føroyum í 1884.


Í juli í 2014 eru 130 ár liðin, síðan týski rithøvundurin og rættvísistríðsmaðurin Karl Heinrich Ulrichs festi stuttsøguna Manor á blað. Á Býarbókasavninum í Havn verður hugleitt um, hví og hvussu tað tók stuttsøguni so nógv ár at finna vegin fram til Føroyar. Eiler Fagraklett, nevndarlimur í LGBT Føroyum, fer at tosa nærri um hvør Karl Heinrich Ulrichs var, og at enda fer Barbara Christophersen, sjónleikari, at lesa stuttsøguna upp.


Søgan snýr seg um tveir ungar samkyndar føroyingar, ið gerast góðir, men tíverri gongur annar maðurin burtur á sjónum, og eftir hann situr hin og syrgir. Tað gongur tó ikki rúm tíð, til deyði maðurin gongur aftur sum vampýrur. Hvørt kvøld vinnur hann sær lívsorku við at súgva blóð frá sínum livandi maka. Men hvussu leingi kann hetta halda fram, og hvussu fer nærumhvørvið og tey nærmastu at góðtaka ta óvanligu støðuna? Alt hetta, og hvussu søgan kom til Føroya i 1989, fæst at vita í spennandi framløguni av stuttsøguni, Manor.


Henda serstaka søgan um føroyskar samkyndar vampýrar, sum fer fram á Slættanesi og við Vestmannasund, varð skrivað í 1884, men hevur ikki verið útgivin í Føroyum fyrr enn nú. LGBT Føroyar, sum gevur bókina út metur, at tíðin nú er búgvin til, at stuttsøgan sær dagsins ljós í Føroyum. Rithøvundurin Hanus Kamban hevur týtt hana úr týskum og listamaðurin Jón Sonni Jensen hevur myndprýtt bókina.


Tiltakið er ókeypis á Býarbókasavinum og øll eru vælkomin. Stuttsøgan, Manor, er samstundis at fáa til keyps í øllum bókhandlum í Føroyum. Bókin kostar 75 krónur, og allar møguligar inntøkur fara óskerdar til arbeiðið hjá LGBT at skapa størri javnrættindi í Føroyum.

18.7.14

Havnin í bussi


Í dag er einki sum fyrr, og minni sum í morgin. Hetta er seinasti feriudagur og eg taki bussin oman í býin. Beint nú haldi eg, at ókeypis busskoyring er besta tiltak í Havn. Her savnast fólk úr øllum ættum. Ung og gomul, sum eru á stovni, og vilja tosa, forvitin ferðafólk og ólátaðir næmingar. Tjúgunda hvønn minutt er býarbussurin ein óbetalilig viðgerðarstova mitt í Havn. Púra ókeypis. Niðri í Steinatúni luktar av sveitta. Nú manglar bara eitt skelti, sum bannar sveitta. Úr armholum, skrevi og iljum. Ella mugu vit fara úr bussinum hinumegin. Beint út á gøtuna yvirav nýggja Býráðsresidensinum fyri hálvfems milliónir.


Niðri í Vágsbotni er bókstavaherverkið fari at grípa meir um seg enn arkitektaherverkið. Nú haldi eg at einmannaskriftin á vegginum er vorðin nakað monoton og oyðileggjandi, eisini á nýgjørdum gluggum, veggjum og innstallasjónum. Hetta er ikki bara herverk, men óljóð í almenna rúminum.


Men hinvegin skínur sólin yvir tann ganska bý. Ein milliónaskúta av Skála bakkar inn á flótibrúnna meðan seglið á Vesturkirkjuni dagar upp úr Havnabrúnni.


Ein lítil seglbátur, sum kanska er frá Bermuda, liggur inn móti gamla Impo og gevur eitt stuttligt farvuspæl í gulum og reyðbrúnum inn móti handlinum hjá Andriasi í Vagsbotni og Miðlahúsinum.


Úteftir eru størri bátar og skip, flestu við vinnuligum endamáli. Til vinstru er gula smiðjan hjá Wenzel Petersen, har íbúð og skrivstovur hjá Statoil eru í dag. Í hesum húsum málaði Torbjørn Olsen kvøldmáltíðina, sum hongur í áttakantaðu kirkjuni í Haldórsvík.


Inni í nýggju matstovuni, Umami, eru møblarnir klassiskir, her er snøgt, stórt og minimalistiskt alt í senn. Innandura er eins vakurt og tað er ljótt uttandura. Tað er ein veruleiki, sum er lættur at svølgja við góðum mati.


Eftirsum advokatar eru í grannúshunum, keypi eg avokadosalt á blanka tallerkin. Avokado við advokati, knívi og gaffili undir Bakka.


Sýnið er hitt besta. Vit eru mitt í Havn, niðurlendingar sita frammfyri okkum við útrullaðum føroyakorti, útlendskir journalistar, sum eru á G, ganga framvið, og sitandi síggja vit yvir á Skipasmiðjuna, har sólin spælir livandi á rustaða trolaradekkið, har norðuratlantiskir kovboys hava togað og nú eru komnir heim at halda ólavsøku.


Taki bussin heimaftur úr Steinatúni, men uppdagi uttanfyri SMS, at eg havi tikið leið trý og ikki tvey henda fyrsta bussdag. Gangi illa heitin eftir gøtuni niðan á Kornmansmýru, har gæsnar sutla og seyðurin enn liggur á beiti, hóast byggikranar tykjast nakað ágangandi í hesum rurala distriki.


Tað er har tey byggja nýggjan banka, rundan, sum gjaldoyrað, tá tað ikki var úr plastikk, her mitt í Meksiko og tó mitt í Havn, við Bowling og fótbóltsljósum í baksýni.


Eftir vælvaksnu garðarnar á Kornmansmýru og nú yviri við Hoyvikstjørn eri eg aftur á sløttum í Havn. Børn spæla við glúpi, ein armada av dunnum skvambla og likkur á steini halda vakt yvir tjørnini. Her skal eingin koma og oyðileggja umhvørvið. Listaverkið av E.T., sum kom til verðina, og eingin vildi kennast við, lata vit hanga í einum rustaðum lyklaringi á hólmanum í tjørnuni. Tað er nokk eisini meiningin, halda likkurnar. Lat hanga, tað sum ikki kann standa.


Á eystara áarbakka stendur stongin hjá Føroya Arbeiðsmannafelag í stívari sól tann líðilagna dag og flaggar fyri arbeiði í Havn og øllum heiminum.


Í grannalagnum eru tey farin at mála í bjørtum litum, meðan runnarnir vaksa tjúkkir og grønir, og gular blómur spretta omaná. Veggir verða stroknir i ljósabláum, og vindeygu verða gul og bjørt, í myrkum lonum.


Um onkur bussturistur skuldi ivast, um vit hava alt uppá tað turra, so er ikki at stúra. Tí, í hesum havnartúni kundi hugsast at tað varð sum hjá Nóa. Havi hoyrt um avfall í annaðkvøld, men um tað verður so vátt, at bátur skal dragast inn í túnið, fari eg at ivast í. Og nú koyrir bussur nummar tvey framvið. Tað var hann, eg skuldi havt tikið. Men eftir navnabrettinum veit eg nú, hvar eg eri, og at her hava tey alt uppá tað turra, antin tað er av bussi ella báti. Gott vikuskifti, havnarfólk í allari verðini!



Summarnátt við Ruby


Ruby liggur enn sum áður fyri akker í Nólsoyarfirði. Navnið hóskar til eina náttklubbsangarinnu. Og kanska bíðar Ruby eftir makreli. Farmaskipið, sum er bygt í 2002, hevur flagg úr Gibraltar og hevur fyrr verið kallað Frisia, Apolo og Anja. Tað siga skipaforritini á telduni. Men um midnáttarleitið rulla skipsljósini hugtakandi inn eftir stilla summarfjørðinum. Tað eru summarkyrrindi í Nólsoyarfirði. Men tey finni eg ikki í streymtalvuni. Summarkyrrindi við Ruby.



16.7.14

Barbara Fish House mitt í Havn


Eirikur Lindenskov og gamli Fordurin í Gongini. 22 ára gamal keypti Eirikur ytstu húsini, Nýggjastovu, í 1988 fyri 180.000 krónur. Síðani hevur hann keypt og sjálvur sett í stand tey næstu húsini niðan gjøgnum Gongina, eisini Baianstovu, sum í kvøld letur upp undir heitinum Barbara Fish House. Søguligi bannarin á vegginum til høgru, sigur frá tíðini í Havn longu innan Kolumbus fann Amerika, tá hesi hús, sum tú nú stendur frammanfyri, vórðu bygd. This is storytelling, This is Barbara Fish House!


Albert Isfeld, arkitektur, helt at tey bæði Ingun og Eirikur eiga at fáa virðisløn fyri at hava keypt og so kærleiksfult at hava varðveitt hesi húsini so væl og funktionelt mitt í gomlu Havnini. - Tað hevur mær vitandi eingin gjørt og tað púra av egnum áhuga. Tað er prísverdugt!


Jákup Sumberg kokkur er komin úr tveystjørnaðu Michelinmatstovuni, Matsalen, hjá Mathias Dahlgren í Stockholm. Nú býr hann á Oyrarbakka og fer saman við Onnu Østerø á Koks at leggja matskránna í Barbara Fish House. - Um morgunin kunnu vit fáa kræklingar, skøtu og so framvegis, og so leggja við skránna eftir tí. Matskráin er spanskt inspirerað við tapas-stíli, har til dømis fýra fólk kunnu hava fimm rættir á borðinum. Fyrsta, sum Jákup bjóðar afturvið einum perlandi sjampanjuglasi av Rabarbaru í Baianstovukjallaranum, er dampaður kræklingur.


Við borðið fáa vit heimagjørda fiskafrikadellu, ið er einfalda delikatessan, sum vísir grundsjónarmiðið í skránni. Hetta er matstovan fyri fólkið, beint á gaffilin.


Síðani koma lippur á borðið. Leskiligasta rávøra í enduruppfunna kokkakynstrinum í heimliga fiskakøkinum, ikki minst í sushihøpi. Í einum felags postalínsbolla, sum stendur so lystiliga á skák, kemur nú bacalao, saltfiskur, av Føroyabanka við skøtu, havtasku, høgguslokki og jákupskel, og soppum og súrdeiggjakrokettum afturvið.


Og so stoyta vit tað allarbesta omanyvir: bouillabaisse, fiskasúpan, sum rennur úr gomlu kannuni.


Breyð og ymiskt smør verður latið afturvið øllum. Knívar og gafflar eru tungir og liggja væl í hondini. Eingin dúkur er á borðinum. Søguliga umhvørvið er beint fram og ektað, og talar fyrst og fremst til vanliga fólkið, sum kemur inn úr Gongini. Tú kennir teg væl meðan tú lesur matskránna og merkir, at søga er ikki eitt abstrakt hugtak, men ein verðuleiki, tú kanst traðka inn í, nema við, bíleggja niður á tín egna borðisk, sodna og fara væl nøgdur út aftur við, meðan søgan heldur fram at spæla fyri eygunum úti í Gongini og inn millum vágirnar niðri í gomlu Havnini.


Omaná fingu vit Rabarbuís og so var kaffe avec, sum John Mikkelsen skonkti í grannahúsunum, hjá Barbu, Ingun og Eiriki, í Nýggjastovu.


Johannes Jensen, stjóri á Hotel Føroyum, er fegin um at fáa atgongd til ektaða umhvørvið í Baianstovu. - Vit eru eyðmjúk at sleppa at reka okkara virksemi her. Hetta er ein fantastiskur møguleiki, vit hava fingið. At taka upp aftur gamla føroyska samskiftið við suðurlond, til dømis Spania, sum vit leingi hava selt fisk til. Vit sendu ein kokk til Santiago í Galisia, og kunnu nú borðreiða við til dømis øllum skeljafiski og rættum úr makreli, sum er væl umtóktur í Japan og øðrum londum har tey eta nógvan fisk. Vit lata upp í kvøld, 16. juli, sigur Jóhannes, sum eisini er spentur um, hvussu føroyingar fara at taka ímóti hesum matstovutilboði um veturin, tá eingi ferðafólk eru.


Ein kokkur úr Galisia hevur verið her, og ein kokkur frá Koks, Anna Østerø, hevur verið í sama spanska landslutinum, sum er ytst á iberisku hálvoynni út móti Biskaiavík, haðani matskráin er inspirerað, siga Johannes Jensen, Ingun Schiller og Eirikur Lindenskov.


- Tað var ongantíð ætlanin hjá mær og Ingun at standa fyri matinum, tí hava vit gjørt hetta samstarv við Gist og Vist, sum fer at reka matstovuna. Men tað er Ingun, sum hevur skapt konseptið, ið byggir á søguna um Barbu, og Ingun fer eisini at starvast her av og á. Ingun, sum her stendur við bileggjaraovnin í Baianstovu, er tænari og hevur eisini starvast í grannahúsunum hjá Knút Lamba, tá Dánjal Rein hevði nýskapandi matstovuna Nólsoyarstovu har fyri eini 25 árum síðani.


Grannahúsini, Nýggjastova, er eisini partur av Barbu-heildini í Gongini. Hon verður brúkt til serlig høvi, um onkur vil hava ein betri bita í einum heilt serligum hølum, ella ein fund ella at gista, ella bara, um fullsett er í Barbaru ella í Áarstovu, so ber til at borðreiða í Nýggjustovu við mati úr báðum matstovunum. Í gjárkvøldið fingu vit kaffi og konjakk í Nýggjastovu. Høvið var at ganga í køkinum og stovunum, og Ingun greiddi frá um niðurlendsku kaklarnar, sum eisini síggjast í Fútastovu og fara at verða inspiratión til borð í Baianstovu.


Uppskotið um búmerkið kom frá Nils Malmros, sum vísir til avhandlingina hjá Andreasi í søguni um Barbu, og bókstavin B, sum eitt nú í bygdini Bø.

- Jens Christian Svabo (1746-1824) hevur ført pennin í búmerkinum. Og hann gekk forrestin í skúla saman við tipp-tipp-tippoldurabba mínum, Jørgin Christian Lindenskov og V. U. Hammershaimb eldra og øðrum góðum monnum í Latínskúlanum til 1762, sigur Eirikur og vísur eins og fleiri onnur hetta kvøld í Baianstovu til stóra bókaverkið Havnar søgu, sum Tórshavnar kommuna hevur givið út.


Heðin Mortensen, borgarstjóri, greiddi frá, hvussu einastandandi væl honum dámdi hetta umhvørvið kring Gongina, har hann plagdi at spæla sum smádrongur. - Hetta er ein perla, sum gongur heilt aftur til 1500-talið, og nú Hotel Føroyar eisini eru við, og hevur fingið innivist í hesum trimum húsum hjá Ingun og Eiriki, er tað eydnast Havnin at endurtaka og enduruppfinna seg sjálva, har Eystaravág og Vestaravág við Bringsnagøtu sum bindingarliði aftur eru knýttar saman, segði ein fegin borgarstjóri.


Tá Nils Malmros, sum hevur vunnið tríggjar Bodilvirðislønir, fyrstu ferð var í Føroyum at kanna umstøðurnar, innan hann fór undir filmin um Barbu, bjóðaðu Eirikur Lindenskov og Ingun Schiller til døgurða í Nýggjastovu, sum er av elstu húsum í Havn, helst bygd fyri ár 1600. Kring gamla borðið í Nýggjastovu eru Nils Malmros, Hallstein Sigurðsson, formaður í Norrøna Felagnum og eg sjálvur, sum tá var skrivari í felagnum. Birgir Enni, sum sæst niðast, borðreiddi og Per á Hædd tók søguligu myndina við biografbilettini úr Havnar Bio til Sorg og Glæde frammanfyri.


Tá tólvti spælifilmur hjá Nils Malmros (f.1944), Sorg og glæde, varð frumsýndur í Havnar Bio í november í fjør, skrivaði eg soleiðis á bloggin: Umframt at vera útbúgvin lækni í 1988, er Malmros eyðkendur auteur, sum ikki bara leikstjórnar, men altíð eisini skrivar handritið. Søguna um Barbu (1997) fann hann tó hjá Jørgen-Frantz Jacobsen. Hóast allir filmar hjá Malmros hava nógvar persónligir tilsipingar, er Sorg og glæde tann mest persónligi, ja næstan privati. Í løtum, tá leikararnir eru eins sannførandi og turrisliga pallsetingin, fái eg eina fatan av filminum sum heimildarleikur, so beint fram er søgan og so lágmælt eru tey bæði, Jacob Cedergren (Johannes) og Helle Fagralid (Signe), sum eru Nils Malmros, niðanfyri, og Marianne Tromholt, til vinstru á niðaru myndini. So vandin, eg veit at Malmros er, fari eg uttan at hugsa um tað, at rokna út súmbolikkin í nøvnunum, hann hevur givið høvusleikarunum. Eg lendi á hesi bókstavalíkning: Hetta er seinasti filmur, verður tikið upp í saman. Seinasti stavur í báðum nøvnunum Nils og Marianne er S og E, seinastu stavir í fiktivu nøvnunum, Johannes og Signe, eru somuleiðis S og E, sum tilsamans er okkara innbjóðing til tað privatasta hjá danska húskinum, ið umboðar kjarnuna í filmi og latenta lyndið hjá einum voyeur – Se, kom og se.


Sorg og glæde byrjar og endar á sama stað í Aabyhøj í Aarhus. Tað er kavi, ein parkeraður Saab stendur vinstrumegin og ein ljósabláur Citroen tøffar avstað. Tað er Johannes (Nils) í grønari ulpu, sum í 1984 skal halda fyrilestur á Ejby Ungdomsskole á Fyn. Signe (Marianne), sum er lærari, er illa fyri og fær ein psykosu, ið elvur til at hon tekur lívið av níggju mánar gomlu dóttrini, Anne. So er eitt intenst millumspæl við løgreglu, sálarfrøðingi, dómara, familju og arbeiðsplássi. - Eg kundu havt gjørt tað sama, sigur Johannes, tá hann eina náttina missur babyliftina í trappunum. So fáa vit innlit í samtíðar filmsgerð við upptøkum til Kundskabens træ (1981) og Skønheden og Udyret (1983). Signe fær ein lagaligan dóm, við teirri grundgeving, at so nógvar góðar kreftir stóðu uttan um hana. Og júst hesin setningur, at so nógvar góðar kreftir stóðu uttan um hana, haldi eg vera fokus og miðdepil í filminum. Signe vil hava Johannes at gera film um tað, ið hent er, men tað heldur Johannes seg ikki til. Allíkavæl ger hann filmin, hendan, sum vit nú síggja. Og sum vant sigur leikstjórin, at hetta er hin seinasti. Aftur við tónleikinum í endanum gongur upp fyri mær, at hetta er í grundini sama søgan, sum Lars von Trier segði í Antichrist (2009) um foreldrini, ið missa sonin, og so um sorgina, tey ætla at lekja í skógini. Og eftir loknan film vil eg siga at filmarnir, kanska serliga hesin nýggjari og greiðari hjá Malmros, eigur at vera lívgandi og vegleiðandi filmur fyri áskoðarar, sum hava verið frá sær sjálvum, heilt har úti, ið krákurnar venda, men enn klára at síggja dagin í eyguni. - Se, sum eg havi fingið uppá hjernan at siga. - Se, Signe og Johannes!


Jacob Cedergren við tendrara avmyndaði eg í roykirúminum á einum hotelli í Lübeck fyri jól. Farið og hyggið, hetta er besti av øllum Malmrosfilmum. Men hann er so lágmæltur, at poppkorn og bommposar larma alt ov illa. Gevið frið í biografinum og njóti løtuna, tað hevur hesin undurfulli filmur uppiborðið. Og minnist til lummaturriklæði! Sovítt ummælið av frálíka filminum Sorg og glæde. Tí nú eru stundir at savna fólkini, Lauru Joensen, Nils Malmros í jakkanum frá filmsupptøkunum, Birgir Enni og Elsu Johannu Høgenni, frá Barbu-upptøkunum í 1996 í túninum framman fyri Nýggjastovu og Baianstovu, sum nú letur upp fyri møguleikanum at eta og uppliva Havnina, sum aldri fyrr. Væl gagnist, Føroya fólk!