27.5.18

Mike er Ársins andøvsfiskur

Foto: Ole Wich

Skotski filmsleikstjórin Mike Day er "Ársins andøvsfiskur". Tað heldur Filmsfelagið, sum tvær ferðir fyrr hevur veitt fólki henda heiður fyri at gera sjáldsaman film atkomuligan fyri einum breiðum skara. Við heiðurinum fylgja 5000 krónur frá Grindamannafelagnum, sum formaðurin, Ólavur Sjúrðarberg, handaði í góðveðrinum í uttandurahølunum hjá Paname Café í miðbýnum í Havn. Havnar Bio, sum hýsti frumsýningini av filminum The Islands and the Whales fyri tveimum árum síðan, er eisini við í átakinum "Ársins andøvsfiskur".

Foto: Nicole Hálová


Foto: Ole Wich
Filmsfelagið er av teirri fatan, at við filminum The Islands and the Whales hevur tað eydnast Mike Day at broyta mangan einoygdu fatanina úti í heimi av føroyinginum og serliga av føroyska grindadrápinum. Mike hevur valt at seta grindahvalin og kyksilvurkanningarnar hjá Pál Weihe inn í altjóða spurningin um dálking av høvunum, so Sameindu Tjóðir hava tikið spurningin upp av nýggjum. Tá filmurin varð frumsýndur í Filmsfelagnum í august í 2016 varð m.a. sagt soleiðis í skránni:

Í vakurt filmaða verkinum fáa vit søguna hjá øllum pørtum uttan moraliserandi peikifingrar. (...) Pál Weihe er ein høvuðspersónur, ið umboðar kritiska og sakliga sjónarmiðið, har mælt verður frá at eta grind orsaka av heilsuvandanum, ið kemur av øktari kyksilvurdálking. Ein familja úr Kvívík umboðar hina síðuna. Pápin er grindamaður og setur eina æru í at veiða fugl og fisk sum part av sínum samleika. Vit frætta eisini frá abba hansara, ið sigur frá søgum úr gomlum døgum. Men kona grindamannin er útbúgvin sjúkrasystir og er sostatt tilvitað um møguligu vandarnar við at eta grind, og vit síggja tey bæði kjakast. Hetta er ein søga um grindadráp, sum vit aldri áður hava sæð í biografi. (...) Fornisku huldufólkini gerast ein metaforur fyri javnvágina millum menniskja og náttúru í modernaða samfelagnum. Skulu vit gevast at drepa grind og missa eina elligamla siðvenju, ið er inngrógvin í okkara samleika? Skulu vit lata børn okkara eitrast av kyksilvuri og dálking í havinum? Hetta eru spurningar, ið heimildarfilmurin The Islands and the Whales vil hava okkum sjálvi at svara.


Amerikanska "Peabody" virðislønin varð fyrstu ferð givin í 1941 fyri at siga góðar søgur í miðlunum. Tá var talan um útvarp, ið segði søgur, stories that matter, sum herrópið hjá Peabody stovninum er. Í dag eru miðlaumstøðurnar at siga góðar søgur heilt annarleiðis, og vit kunnu frøast um at heimildarfilmar ikki bara koma í sjónvarpið, í stroymingsskipanir og á netið, men eisini havi funnið vegin innar í biografarnar, eisini teir amerikansku. Hóast allar hesar ytru og tøkniligu broytingar verður hildið fast um at finna góðu søguna. - Throughout all this, the scope of the Peabody Awards continues to grow as media changes, but our goal remains the same: to recognize stories that matter, sigur stjórin Jefferey P. Jones. Um dagarnar fekk The Islands and the Whales Peabody virðislønina við hesi grundgeving:
On the isolated north Atlantic archipelago of the Faroe Islands, the longtime hunting practices of the Faroese are threatened by dangerously high mercury levels in the whales, decimated seabird populations, and anti-whaling activists. Mike Day’s exquisitely photographed film The Islands and the Whales explores the inextricable links between the oceans poisoned by coal burning power plants and the resulting direct impacts on the way of life of these remote islanders. The Faroese are scolded by animal welfare activists as primitives and advised to adopt a vegetarian diet. But with a climate unsuitable for sustaining an agricultural economy and food imports carrying even greater deleterious environmental ramifications, the islanders struggle between maintaining their traditional way of life and the long-term health problems that threaten them. The Faroese are the proverbial canary in the mine, their story an incredible microcosm and warning to the rest of the world. For its powerful and moving composition of the effect humans have on nature and nature on humans, The Islands and the Whales wins a Peabody Award.

Foto: Nicole Hálová

Mike Day filmaði í Føroyum í fýra ár, frá 2011 til 2014, tá hann gjørdi The Islands and the Whales. Tí kendi hann samfelagið og lyklafólk, sum hann hitti og lat siga teirra søgu, fyri og ímóti grindadrápi við egnum orðum. Fyrr hevur hann gjørt heimidlarfilmin The Guga Hunters of Ness um súluveiðu á Sula Sgeir, Súluskeri. Seinastu tvey árini hevur Mike verða á umleið 60 filmstevnum og víst filmin The Islands and the Whales. Samstundis hevur hann arbeitt við tveimum nýggju filmum í USA. Týsdagin fer Mike Day við Juvel II úr Klaksvík til Grønlands at gera enn ein film. Til lukku við góðu úrslitunum og góða eydnu framyvir!




22.5.18

Mike og hvalirnir - hvussu gekst úti í heimi?


Filmsfelagið pressuskriv: 

Hvussu hava fólk í útheiminum skilt og tikið ímóti filminum The Islands and The Whales? Leikstjórin Mike Day sýnir filmin í Filmsfelagnum og greiðir aftaná frá á Paname Café 

Filmsleikstjórin Mike Day er aftur í Føroyum. Tí fer hann at vísa virðislønta heimildarfilmin The Islands and the Whales í Havnar Bio sunnudagin 27. mai kl 16. Sýningin er almenn og atgongumerkjasølan er byrjað á netinum og við skivuna í biografinum.

Eftir sýningina fer Mike at greiða frá í hugnaliga umhvørvinum á Paname Café á Vaglinum í Havn kl. 17.30.

Spurt verður, hvussu móttøkan hevur verið úti í heimi, um útlendingar fata filmin annarleiðis enn vit, um hann setur málið um grindadráp í ein størri og annarleiðis samanhang, enn vit eru von við í Føroyum og um Mike hevur havt trupulleikar av Paul Watson og grindamótmælisfólki?

Mike Day er júst liðugur við ein nýggjan heimildarfilm í Texas í USA, og fer nú undir enn ein film á okkara leiðum í Norðuratlantshavi.

Filmsýningin og kjaktiltakið eru eitt samstarv millum Filmsfelagið, Grindamannafelagið, Havnar Bio og Paname Café.

27/5 kl 16:00 Mike Day presents: "The Islands and the Whales"

20.5.18

Japanskur filmur um tjóvska familju bestur í Cannes


Japanski leikstjórin Hirokazu Kore-eda (f.1962) vann í gjárkvøldið Gylta Pálmin í Cannes fyri filmin Manbiki kazoku, sum á enskum kallast Shoplifters, og snýr seg um eina smákriminella familju, sum stjelur í handlum til dagin og vegin, men eisini tekur eitt barn av gøtuni til fosturs. Á Filmsdøgum í Felag í fjør vísti Filmsfelagið hin stillføra og empatiska filmin hjá sama leikstjóra Eftir harðveðrið (2016).

Amerikanski Spike Lee fekk Grand Prix virðislønina fyri BlacKkKlansman, ein fýrakantað amerikansk komedia frá sjeytiárunum, sum Per Juul Carlsen frá Danmarks Radio sigur. Umframt 30.000 fakfólk vóru 5000 journalistar í Cannes.

Cate Blanchett var dómsnevndarformaður í almennu kappingarskránni. Ein eyka virðisløn, Special Palme d’Or, fór til 87 ára gamla franska leikstjóran Jean-Luc Godard, sum í ár sýndi filmin Myndabókin. Um leikstjóran segði Cate Blanchett, at hann er ein "cinematic artist who is continually striving to define and re-define what cinema can be.”

Virðisløn sum besti leikstjóri í høvuðskappingini fekk pólski Pawel Pawlikowski fyri filmin Cold War. Besti mannligi filmsleikari var Marcello Fonte í Dogman og besti kvinnuligi filmsleikari var Samal Yeslyamova í Ayka. Dómsnevndarvirðislønin fór til libanesisku Nadine Labaki fyri filmin Capharnaüm. Besta handrit áttu tvey, Alice Rohrwacher (Lazzaro felice) og Jafar Panahi (Three Faces). Gylt kamera, Camera d'Or, fyri fyrsta filmin, fór til Lucas Dhont fyri Girl.

Tríggir norðurlendskir filmar gjørdu vart við seg í Cannes í ár. Lars von Trier sýndi nýggja horror- og hópdrápsmannafilmin The House that Jack Built, sum Filmsfelagið fer at sýna í november í ár. Við í kappingum vóru svenski Gräns (Ali Abbasi), sum vann Un Certain Regard virðislønina, og íslendski Kona fer í stríð (Benedikt Erligsson), sum vann eina av Critic's week ummælaravirðislønunum. Camera Film, sum Filmsfelagið samstarvar við, hevur longu undan filmstevnuni í Cannes keypt rættindini at vísa hesar báðar filmarnar. Tí verða teir báðir helst vístir á okkara leiðum eisini.

Besta ummæli í altjóða filmspressuni fekk suðurkoreanski Burning (Chang-dong Lee), sum byggir á eina Murakami søgu. Hóast høgt mettur, fekk hann bara altjóða ummælaravirðislønina.

Myndin omanfyri er pressumynd frá Cannes. Cate Blanchett  hevur júst handað japanska leikstjóranum Hirokazu Kore-eda Gylta Pálmin. Niðanfyri er stillmynd úr vinnandi filminum Manbiki kazoku, sum á enskum kallast Shoplifters.



19.5.18

Talv í skúlan


Starvsfelagin Árni Øregaard hevur fangað stórmeistaran í talvi, Helga Dam Ziska, undir loftljósinum og frammanfyri heimskortinum í Námi hósdagin í vikuni, sum nú rennur út. Orsøkin var, at tríggjar skúlabøkur um talv, Kom og telva, vórðu lagdar fram fyri almenningin. Talv skal inn í skúlan.


Tær trígjar talvbókurnar til skúlabrúks, ella bókaheildin, sum sagt verður, fevna um eina grundbók og tvey uppgávuhefti. Bókurnar eru ætlaðar til undirvísing í fólkaskúlum og í talvfeløgum, men eru sum allar aðrar góðar lærubøkur, eisini væl egnaðar at brúka í egnari rytmu heima. Grundbókin er býtt upp í fjøruti frálærutímar. Fyrstu fimtan tímarnir venda sær til óroynda telvaran við frágreiðingum um grundreglurnar í talvspælinum. Sum tímarnir líða, verður innihaldið tó stigvíst meira avbjóðandi. Næmingurin lærir, hvussu hann eigur at byrja eitt talv, hvussu hann setir eitt álop í verk, og hvussu hann fremur skák og mát fleiri leikir fram. Kom og telva er so statt talvlæra til bæði byrjaran og tann roynda talvnæmingin.


Tað er Helgi Dam Ziska, sum fyri Nám hevur skrivað bøkurnar. Helgi er føddur í Havn í 1990 og hevur verið Føroya fremsti telvari síðan 2007. Í 2016 ognaði hann sær heitið sum stórmeistari í talvi. Hetta er lívlangt heiti, sum á leið 1500 telvarar í heiminum bera, og føroyingar ikki áður hava rokkið. Fyri avrikið varð Helgi valdur til ársins telvara í Norðurlondum árið 2016.


Frá vinstru síggjast Pól Jespersen, sum hevur verið ritstjóri, Helgi Dam Ziska, høvundur og stórmeistari, Jógvan á Høvdanum, sum hevur teknað, og Finnbjørn Vang, formaður í Talvsambandinum, við búmerkinum hjá felagnum í reversinum á jakkanum.


- Hetta er gott alternativ til dagsins blinkstrandi miðlar, sigur formaðurin, Finnbjørn Vang, við adressu til ikki bara almenna skúlan og tænastustovnin Nám, men eisini til foreldrini kring landið, nú fyrsta upprunaføroyska tilfar um talv er lagt fyri dagin.


Eftir at hava nevnt stovningardagin, sum var 14. februar í 1970, og at Hanus Joensen úr stovnandi nevndini var til staðar, greiddi Finnbjørn frá um barna- og ungdómstelving, sum hevur verið í fleiri ár. - Men tá Helgi bleiv stórmeistari, hendi alt uppá ein gang, tað var eitt risafet í menningini. Vitanin um týdningin, sum býr í talvfrálæru á føroyskum, hevur leingi verið ávegis. Serliga yngru børnini hava tørv á føroyskum tilfari, tá umræður talv. Kanningar vísa, at talv er mennandi, ikki bara fyri børn og ung, men eisini tilkomin og eldri fólk. Í Svøríki verður talv brúkt til sosialisering, at møtast. Í USA verður talv brúkt tá diagnosan er alzheimerz. Tað er altjóða viðurkent, at talv elvir til tol, tolsemi, hugsavnan og bøtir um førleikan í rokning. Afturmeldingarnar hava eisini í hesum føri verið sera positivar, og eg bæði vóni og haldi meg vita, at tilfarið hjá Námi fer at bera ávøkst. Tí talv er eitt mennandi spæl og ítriv, segði formaðurin í Talvsambandinum, Finnbjørn Vang, tá tær tríggjar talvbøkurnar, sum Helgi Dam Ziska hevur skrivað, vórðu lagdar fram hósdagin.



18.5.18

Kom og hata Havnina


Um dagarnar møtti eg hinum ídna Steintóri úr Klaksvík. Vit tosaðu um tað djúpu idignasjón, sum fólk á Facebook løgdu á blik, nú hann hevði skrivað enn eina krimisøgu, Horvna rósan (Innskot 2018).

Har var okkurt, sum tendraði so mikið, at navnsnevnd fólk á Facebook gjørdu fiktivu krimisøguna realistiska og tóku hana til sín. Áhugavert, at identifikasjónsfaktorurin riggar so væl. Og so hendir tað ónevniliga, at høvundurin gevur mær bókina, feska úr afturfallinum í mentatúninum í Havn. Nú noyðist eg at lesa. Eina krimisøgu av øllum illum. Fýrahundrað blaðsíður av tíðsfordrívi hjá fínafrúm á feriu. Óunnuligt at verða skvisaður inn í tað segmentið. Puff.

Við skákskrift skrivar mordarin millum kapitlarnar, hvat hann hevur í hyggju. Men innan vit koma til ákæru og dóm í hesi whodonit søgu, eru nógvar kompromiterandi hendingar, sum tit krimilesarar helst elska at arbeiða tykkum fram í móti.

Í meðan koma í míni sjón stuttligir søgubitar upp at blása, og renna seg á kav í nútíðarsamfelagnum. Hóast alt fer fram í ónevniliga høvuðsstaðnum, er tað Norðvík, ið er heimstaðurin. Vinkonurnar skulu í stóru bindiklubbaveitsluna, og har skal ein talari finnast. Hatobjektið nummar eitt, Inga, verður spurd, og hon játtar. Fimmtúsund krónur fær hon afturfyri. Henda lítið sjáldsama sankenning at fáa nakað afturfyri útinta uppgávu í úrtíð, hongur í luftini sum eitt órímiligt krav frá morðgírigu Ingu úr høvuðsstaðnum, meðan jetsettararnir í Norðvík ferðast í onnur lond at gista, hugna sær - og kanska arbeiða eina løtu, meðan gleðisgenturnar bíða. Verðin er teirra arbeiðspláss. Mótvegis høvuðsstaðnum eru hetta teir sannu kosmopolittarnir, ið skapa land. Men hov, nú peningaupphæddin til Ingu gjørdist eitt evni, hvar fóru so ferðaseðlarnir, dagpengarnir og hotellrokningarnar til jetsettararnar úr Norðvik? Hvør rindar fyri tey, ella eru tey bara føddir freeloaders í veiðimannasamfelagnum?

So er innihaldsliga støðið lagt. Skrivingarlagið er skjótt, ofta væl observerandi, men eisini gamaldags, serliga tá sexsenur við hini graðu politistafrúuni, Anitu, skulu lýsast. Nú kallaði seingin, verður sagt tá mest stendur á. Her er stórsta potentiali at bøta og tillaga skrivingarlagið til ein nútíðarform. Gjøgnum bókina verða akkurát hesi viðurskifti eitt sindur meira sansalig.

Men innbjóðandi skrivingarlagið í observantu nútíðarsøguni heldur bráddliga uppat at verða stuttligt og breitt málandi. Tað snørir seg saman sum ein inniklemmaður fretur um eina misnøgd, ja beinleiðis hatur, móti allari mentanarligari fyrisiting og útdeiling úr ónevniliga høvuðsstaðnum í hesum lítið fiktiva ríki.

Vit hoyra um vællýdda klaksvíksbólkin Krút, sum ikki sleppur í Rokksøguna, hóast tey lokalu elska hann á Summarfestivalinum, og vit lesa við, tá prestur skrivar prædikuna við støði í skriftorðinum um, at tey sum hava skulu fáa meir, og tey sum einki hava, teimum skal verða tikið frá. Vit hoyra um reyvarholsleiðsluna í Føroya Mentan og um kreppufund í LIME, har listafólkasambandið møtist, nú ytri viðurskifti gera tað neyðugt. Í rundkredspetagogikki skulu øll hoyrast, eisini filmsmakarin, sum hevur filmað brádeyða skaldið, og vil hava endugjald fyri spilta tíð, nú objektið lá lík og ikki bar til at gera filmin lidnan. Var hetta Pipar & Salt, so hevði eg grinið hart. Heilt hart. Men hetta er hin ramasti rithøvundaálvari. Vit hoyra um høvuðsstaðarfólk, sum uppá landsins besta fara á bókamessu í Frankfurt. Har havi eg ofta verið og henda nýsatira í krimiformi festir í ein tanka um skaldskap og tíð, sum eg meir enn so havi upptonkt millum hillarnar á júst hesi heimsins størstu bókamessu. Høvuðs- og heiðursgestur tað eina árið var ein brasilianskur høvundur, ið øll síni ár hevði skrivað á portugisiskum, sum rímiligvís er málið har í landinum. So varnast umheimurin hansar tekstir, hann verður týddur til øll heimsins mál og seldur í milliónauppløgum. Og her liggja tær allar fantastisku bøkurnar, sum av fyrstan tíð blivu til við einsama skriviborðið hjá einum einsamallum manni. Um til ber at máta ta tíð, hann brúkti at skriva upprunabókina, fáa hana rættlisna, ritstjórnaða, myndprýdda, prentaða, innbundna og lagda fram í heimlandinum, og síðan selda, týdda og prentaða á útvið hundrað málum úti í verðini umaftur og umaftur, og – her kemur kjarnin í málinum – at máta, hvussu nógv tíð varð bundin, ikki bara hjá prentarum, men hjá hvørjum tí einasta bókalesara úti í heimi, ja í allari verðini, sum Atlas bar á rygginum oman og niðanbrekku, so hevði onkur øtast um hina samlaðu brúktu tíðina at lesa eittans bókaverk í alheiminum til eina og hvørja tíð. Er lesing annað enn tíðarbinding? Hvussu nógva tíð slapp suðuramerikanski høvundurin at binda í øllum heiminum og hvussu nógva tíð ætlar hann framhaldandi at binda?  Forloysti hann nakað menniskja í hesari binding? Ella varð tað øvugt? Bant hann lesaran niður í eini reklamuherferð fyri nøkrum heilt øðrum, sum eg ikki visti av, fyrr enn eg fekk hana uppá avstand, bókina?

Reklamuherferðin í hesi bókini er ein haturstala móti høvuðsstaðnum. Eitt uppkók av misnøgd í Norðvík yvirfyri øllum tí, sum fyriferst í høvuðsstaðnum.

At hetta var ein krimisøga fangaði ikki mín áhuga so nógv, sum haturin mótvegis høvuðsstaðnum.

Men inn ímillum eru briljantar lýsingar av mishepnaðu viðurskiftunum millum ættarliðini, og hvussu skeivt alt kann ganga, tá egoistiski foreldraparturin er hin ráðandi og einasti at virka á samfelagsligari fold, uttan at varnast barnið, sum liggur eftir, veksur til og gerst í besta føri hora í Kjøtbýnum, fjart frá fráverandi mammuni, sum heldur einvegis fyrilestrar. Hetta er ein styrki í søguni. Ein styrki, sum úrklipt kundi fylt eitt stórt samtíðarhol í føroyskum skúlabókmentum. Saman við Bommhjartanum og Fractura nasi er hetta samtíðar tekstur, sum eg vildi mælt til at brúkt sum tema, tá umræður viðurskiftini millum ættarliðini í okkara tíð í undirvísing í hádeild og á miðnámi.

Og so eru tað orðini, sum høvundurin so snildisliga gandar fram. Fyrstu ferð eg síggi orðini Frændaveldi, svikalist, mentanarmafian og kulturklikan at lýsa eina eksluderandi mentaverð á heimrustini. Og so er tað hin graða, sum til morgunmatin er so syndaknept. Onnur sjáldsom orð eru manssystur, at ein tylvt at limum í LIME í Havn vóru møtt til mentakreppufund og at koyrt verður í einum gipi. Krimisøga er, so orðið fingrafar er eins sjálvsagt og fótafar, og alibi er fráveruprógv. Orðini, ið lýsa kvinnuliga høvuðsfigurin, eru: mentanardrotningin, sum verður einaræðisdrotningin og so tann sannkenning, at hjá sama figuri er tungan eitt vælbrýnt dreparablað.

Liðugur at lesa nýggjastu krimisøguna úr Norðvík, Horvna rósan, kveiti eg á Facebook, og síggi fyri vist, at fiktiva krimisøgan er slettis ikki liðug. Hon heldur fram millum óð konufólk á Facebook. Nú hava tey sæð nýggja filmin hjá Lars von Trier. Men tá eg spyrji, live í nútíðarsamtíð, um tær hava sæð filmin, er svarið nei. Tú kanst fara til Cannes at síggja hann ella finna hann á Pirate Bay, er svarið frá óðu mentakonuni, sum altso ikki hevur sæð filmin, men ikki aftrar seg fyri at hata filmin, Trier og øll mannfólk, sum á Facebook siga seg ætla at síggja filmin.

Skilligt er, at Steintór hevur rakt nakað í føroysku fólkasálini beint nú. Ein friðleys øði, sum í høvdinum á summum hevur kjøtiliga miðdeplin í Norðvík, og vendir sær í ómegd og hevnisøku móti høvuðsstaðnum, har tey eitast at definera, hvør er inni og úti á mentapallinum. Halda tey, tey í Norðvík. Eg haldi heldur, at óðar dramaqueens á Facebook eru nýggja gullnámið at skapa føroyska fiksjón burturúr.

16.5.18

Frítt at gera útvarp


Nú hevur Kringvarpið varnast, at tað livir í og við einum marknaði. Hurrá, soleiðis má og skal tað vera. Ein so stórur miðil í so lítlum landi skal sansa marknaðin. Og ikki minni vísa í verki, at hann hevur fatað hesa sansing og er í korrelatión, í takføri, í synch og hvat tey marknaðarstrategisku við sosiologisku orðabókini kunnu finna uppá at kalla tað, sum bara merkir, at tú hevur nakað uppá hjartað, og dugir at bera tað fram við staying power og innan ein avtalaðan útvarpskarm.

Men at fyrsta útspælið er hard core nýggjheitsjournalistiskt á aktualitetsdeildini, hevði eg ikki væntað. Eg hevði væntað at byrjað varð við einum bleytari starti við mentan og einum snerti av undirhaldi afturvið. Men gott er.

Hetta er í veruleikanum ein vátur dreymur, sum eg havi havt alla ta tíð, eg tímdi at gera útvarp, í eini trý-fýra áratíggju.

Fantastiskt, at latið verður upp fyri hesum sjálvsagda møguleika, og at eitt varisligt framleiðsluumhvørvi kann sleppa at næla uttanfyri Kringvarpið, men í redaktionellari nærveru.

Góða eydnu, bæði tit, sum bjóða út, og skulu liva við ivasomum yrkisføri, persónsmensku og veitingartrygd, sum sagt verður í søguligu lýsingini, og tit, sum fara at søkja og geva góð boð um nýskapandi aktualitetssendingar - góða eydnu!

At fleiri kunnu hugsast at verða um boðið, sæst í afturlatna Facebookbólkinum Miðlafólk, sum telur 198 nokkso kvalifiseraðar røddir.

Hetta er smidligasta framlop í føroyskari útvarpsframleiðslu, eg kann koma í tankar um. Og í allari óbeskeðinheit skal eg siga, at tað er ikki so lítið. Enn einaferð - góða eydnu!

Her er lýsingin

13.5.18

Tá náttúran retousjerar


Eftir regn í allan dag, slítur í. Tað er stilli. Vársólin, sum ikki sæst, men hómast onkustaðni langt burturi, hevur púra óvæntað skapt so mikið av hita, sum hóast eittsiffraður fær eina sjáldsama summarguvu at leggja seg um landið. Eina evarska løtu verður Eystnes sveipað í eitt tógvi av vatti.


So skolar av skýggjum norðanífrá. Fyri oyrunum eitt ljóðleyst drama. Hitin rullar eftir rygginum, út á hav og verður upploystur fram við sjóvarmálanum. Ikki eitt tjums at hoyra.


Seinastu hitaskýggini eru um at sleppa Nólsoynni, sum í somu løtu liggur í øðrum ljósi.


Seti eina aðra linsu fyri tólið, og av terrassuni er hetta úrslitið, púra uttan filtur og fotosjopp, sum eg hvørki eigi, ella dugi at brúka. Ivist í, um tað er eitt gott hugskot at læra seg at brúka, tá náttúran sjálv við umleypand veðri er so hárfínt retousjerandi, at tú stendur teg ikki at gera klárt og taka røttu myndina, fyrr enn alt er broytt, og so er pístr púra burtur. Bara ein lítil løta um áttatíðina í kvøld.


12.5.18

Randi og barndómsins litir


Persónliga leitandi yvirskriftin hjá 41 ára gomlu Randi Samsonsen er In Search of Lost Colours, nú hon sýnir fram tóvirkislist og grafikk í Steinprenti frá í dag og fram til 23. juni.


Fyrsta eg varnist, er at hon hevur sett ein hvítan vegg upp fyri trappuna til grafiska verkstaðin í erva, so framsýningarrúmið verður ein reinari flati, og alt, sum vanliga stendur undir trappuni, ikki órógvar framsýningina, hvussu prangandi ella minimalistisk hon er.


Annan vegin merkir tað, at súlurnar mitt á gólvinum hava mist livandi skapið, tí tær eru bygdar inni, men hinvegin merkir tað, at ein eyka hvítur bakveggur spyrst burturúr, har til ber at siga frá um aktuellu framsýningina og vísa nýggj prent úr verksmiðjuni.


Fríða Matras Brekku, sum saman við Jan Hartvig Andersson rekur grafiska verkstaðin og gallaríið Steinprent á Skálatrøð í Havn, bjóðaði vælkomin til framsýningina, ið savnaði nógv fólk henda góðveðursdag.


Síðan setti Jan Hartivg Andersson framsýningina og greiddi frá, hvussu alt varð vorðið til í hølunum, ið hava broytt skap og lit, sæð í mun til tær framsýningar, sum fyrr hava verið.


Hóast navnið ikki kom til fyrr enn tíggju ár seinni her niðri á Skálatrøð, so byrjaði Steinprent uppi í Listasavni Føroya í 1999. Tá Steinprent í fjør fekk Heiðursgávu Landsins varð nevnt, at grafiski verkstaðurin er kendur sum eitt kveikjandi listaligt umhvørvi, ið dregur at sær bæði føroysk og altjóða listafólk. - Steinprent, sum hevur útgerð í serflokki og góð framsýningarhøli, er karmur um eitt livandi umhvørvi, har listafólk hava góðar umstøður at virka og miðla sína list, og har listaáhugað kunnu uppliva list í heimsflokki. Men mest av øllum eru tað fakligu førleikarnir, kreativu tilgongdirnar og arbeiðshugburðurin hjá Jan Hartvig Andersson og Fríðu Matras Brekku, sum draga listafólk at sær, og sum hava gjørt, at Steinprent í dag er eitt av fremstu grafisku verkstøðum í Norðurlondum, segði Rigmor Dam, landstýriskvinna í mentamálum í fjør. Eg kann bara nikka. Fríða og Jan, og Magnus eisini, bera enn hesa siðvenju og professionalismu víðari. Við fleiri hjálparfólkum, sjávandi. Í dag vóru tey Kinna Poulsen, sum hevur kunnað um framsýningina, og Jón Sonni Jensen, sum hevur hjálpt til at hanga upp.


Men tað var Randi, vit vóru komin at hitta og síggja, og hvat hon heilt nágreiniliga vil við hesi framsýning, In Search of Lost Colours, sum er hannara fyrsta egna í Føroyum. Jú, har er hon, beint fyri linsuni á miðjum gólvi í rúminum, sum til høvið hevur fingið ein bleytan brúnleittan dám yvir brúna gólvinum.


So gongur kjakið lívligt millum vinkonur, familju og gallerígestir annars. Randi er prátingarsom og greiðir frá um lutir, tøkni, litir og orð, sum onkrum kunnu tykjast torskild. List er ikki bara avbjóðingar á veggi ella gólvi, list er eisini samskifti.


Litirnir eru teir, sum listakvinnan minnist úr egnum heimi á Aarhusleiðini og hjá familju í Havn í uppvøkstrinum, og at litirnir sínamillum samskifta um og kring júst hesi minni, ið gerast afturlitir, ið hava ávirkað hana tá og kanska varandi, segði Randi í fínari samrøðu við Leiv Thomsen um tað taktila og at verða sveipað í tekstil síðan føðing, í vikuskiftissendingini í besta útvarpinum, eg lurti eftir. Frálíkt við góðum mentareportasjum, sum bara koma soleiðis óvæntaðar, men stundvísar, so tú ert fyrireikaður at síggja og uppliva.


Í innbjóðingini frá Steinprenti verður sagt, at In Search of Lost Colours er ein serstøk framsýning, har høvuðstøknin er tóvirki. Hon bindur, heklar og seymar klæði, sum verða stúvað við fyllu, formað og sett upp sum rúmlig listaverk. Men Randi sýnir eisini fram egin prent, sum hon hevur gjørt í Steinprenti júst til hesa framsýningina.


- Hetta er fyrsta føroyska serframsýningin hjá Randi Samsonsen, sum heldur ikki hevur gjørt steinprent áður. Kortini er grafiska tøknin henni als ikki ókend, tí hon hevur starvast á grafiska verkstaðnum og hjálpt til í fleiri umførum, sigur Kinna Poulsen undan framsýningini, sum er konseptuel, framsýningin altso. - Tí bæði prent og tóvirki hava sama útgangsstøðið. Tað er hetta, ið listakvinnan kallar litminni frá teimum ymsu heiminum, har hon búleikaðist og vitjaði sum barn.


Randi er sannførd um, at menniskjað frá barnsbeini er vælsignað við framúrskarandi eginleikum at sansa sítt umhvørvi. - Við víðopnum sansum síggja, lukta, hoyra og merkja vit rúmini kring okkum, og hetta gera vit so gjølliga og væl, at tað ber til hjá okkum sum vaksin at endurvitja hesi somu rúm í huganum, og síggja fyri okkum alt tað upplivaða, antin tað er tapetið við litríkum fiskum á vesinum hjá vinkonuni og teimum - har luktaði av onkrari ávísari sápu. Hjá hinari vinkonuni verður angin úr køkinum av sterkum Earl Grey sambundin við mjúka bláa linoleum’inum á køksgólvinum, og heima var kenslan ljósabrún og eitt sindur hvøss av hesjantapetinum í stovuni, sigur Kinna um listakvinnuna og hennara framsýning.


- Hugsa vit víðari, ber til at eyðmerkja sjálvt smáar staklutir, litir og luktir í barndómsins stovum og køkum, fyri ikki at tala um vindfang og gongir, har man ofta stóð og bíðaði sum barn, sigur Kinna í sambandi við framsýningina.


- Litir hava stóran leiklut í minnunum hjá Randi Samsonsen. Seinasta hálva árið hevur hon arbeitt empiriskt við minnum um lit, litminnum. Vísindaliga hevur hon granskað fotomyndir í familjualbummum, og hevur burtur úr hesum savnum gjørt litkort og notur, sum aftur eru støðið, sum tekstilverk og prent byggja á, sigur Kinna Poulsen um framsýningina í Steinprenti.


Øll verk á framsýningini, bæði tvídimensional og trídimensional, eru grundleggjandi nonfigurativ. Litminnini hjá Randi Samsonsen manifestera seg sum rundleitt, organisk skap, ið liggja, standa ella hanga í rúminum, sigur Kinna. - Summi verk eru náttúrukend og líkjast reivverum ella darlandi slokkum av bløðrutara. Men menniskjakroppurin er heilt avgerandi í hesum verkum, bæði sum íblástur og sum fatanargrundarlag.


Tekstillistin hjá Randi Samsonsen tekur atlit til menniskjalikamið. Hennara antropomorfu skap eru lík likamslutum, men hetta er eisini list, sum skal fatast taktilt við øllum okkara sansandi kroppi. Fleiri verk eru bleyt og mjúk, meðan summi hava ein hvassari flata. Tilfarsliga er talan jú um hondarbeiðslutir, um heimavirki, ið, tó at tað verður umsitið á øðrvísi og nýggjan hátt, enn knýta hugasambond til brúkslutir, sum vit áður hava bundið, seymað og heklað. Onkrastaðni millum tað kenda og ókenda taka hesi verkini áskoðaran á bóli og fáa okkum at flenna og kenna, at vamlast, fegnast og minnast, heldur Kinna Poulsen.

Randi Samsonsen býr og arbeiðir í Havn. Hon er Master í design frá Designskúlanum í Kolding í 2012, og starvast umframt sítt listayrki, eisini sum lærari í sniðgeving á Glasi. Í 2013 hevði hon serframsýning á Norðurbryggjuni, hon hevur kuraterað fleiri framsýningar í Listasavninum, og harumframt hevur hon luttikið í fleiri bólkaframsýningum heima og uttanlands: Traditionsbrud í Hobro í 2081, IsThisKnit í Keypmannahavn í 2017 og Aguille en Feté í Paris, og Our Arctic Future í Berlin í 2015. Her sæst Randi saman við meistarliga fotografinum Alan Brockie.


Framsýningin hjá Randi Samsonsen, In Search of Lost Colours, sæst í Steinprenti til 23. juni. Ikki tí, Randi síggi eg hvønn dag. Hon hevur heklað ein gulan tekopp, sum eg brúki at leggja lykilin í, og so hanga hann um luftventilin á radiatorinum í gongini. Takk fyri, Randi!



Hvat er ein poppsangur?


Eitt av kendastu tónaskøldum á sonevnda rútmiska økinum frá mitt í tjúgindu øld og inn í hesa øldina er amerikanski Burt Bacharach. Í dag er hann 90 ár og er enn á konsertferð í Evropa og USA. Saman við tekstahøvundinum Hal David hevur hann sum fáur definerað poppsangin sum eitt galdandi og lógliga vitborið fyribrigdi á plátu, og hartil ikki sørt stovureint eisini. Skulu vit bera saman við nakran annan, eru nøvn sum Neil Diamond og Neil Sedaka, ið kunnu koma mær til hugs í hesi undirkendu sjangru. Ein long røð av sangum hjá Burt Bacharach eru blivnir standards, tí stílurin er nógv breiðari enn bara samdøgursflugan á grammofonplátu. Stílurin, sum oftast er transparent lættur, kann taka støði í jazzi, fara í poppin og nema við kompleksu brasiliansku tónleikahevdina, sum vit kenna frá bossa nova, og nøvnum sum Gilberto, Jobim og Sergio Mendes. Minimalistiskt kroysti trompetspælarin Herb Alpert myndaði eisini fatanina av Bacharach, tá This Guy’s in Love with You kom fram sum ein anakronisma í kollveltingarárinum 1968, árið fyri at B.J.Thomas sang Raindrops Keep Falling on My Head í poetiska kovboyfilminum um Butch Cassidy and the Sundance Kid. So koma systkinini Carpenters, sum í 1970 definera longsulsfyltar sunnudagar hjá hampafólki á bygd við (They Long To Be) Close To You. Á plátuhúsanum - ein nývaskaður bilur. Dionne Warwick minnir ikki bara á vegin til San José í trýssunum, men minnir mitt í fýrsunum eisini á, hvat vinir eru til í That's What Friends Are For. Soleiðis hevur Bacharach sum eingin annar lagað tað fatanargrundarlag, sum poppistar - tað eru tey, ið lurta seriøst eftir tónleiki fyri hálvvaksin - og brúka sum eitt ljóðspor, ið hevur myndað estetiska karmin um lívið, og enn ger tað hjá miðal hampafólki av borgarliga slagnum. Eingin, kanska Diamond, veit betur enn Burt Bacharach, hvat ein poppsangur er. Ein playlisti á Spotify í stundini. Tað er tað.

Myndin er frá heimasíðuni hjá Burt Bacharach í dag.

9.5.18

Enn er krút í gamlamannafilmum í Cannes



Aktuella plakatin fyri filmstevnuna, sum á 71. sinni er í Cannes í hesum døgum, tekur støði í franska filminum Pierrot le Fou, sum nýbylgjumeistarin Jean-Luc Godard gjørdi í 1965. Hann er enn frammi, 87 ára gamli Godard, sum á heimasíðuni hjá filmstevnuni í Cannes er endurgivin soleiðis:


Seinastu tvey árini hevur søguligi leikstjórin, Jean-Luc Godard, verið í ymsum arabiskum londum, so sum Tunesia, at gera filmin Le livre d'image, Myndabókin. Sagt verður, at filmurin er ein rannsakan av nýggja arabiska heiminum. Upprunaliga, tað vil siga í trýssunum, var styrkin hjá Godard at gera marxistiskt-kveiktan film, sum altíð var í andsøgn við Hollywood og ráðandi rákið. Hin eins revsandi amerikanski Spike Lee (f.1957) er eisini við í høvuðsskránni í dag, har hann vísur BlacKkKlansman, sum byggir á krimiskaldsøgu um Ku Klux Klan. 


Í ár er eisini vert at hefta seg við, at Netflix er blakað út úr Cannes. - Films- og sjónvarpsrøðir eru ídnaður, biograffilmur er skaldskapur, segði stevnuleiðarin Thierry Frémaux, nú filmstevnan byrjaði í Cannes í gjár og heldur á til 19. mai. Tað merkir at filmar sum Roma (Alfonso Cuarón), They'll love me when I'm Dead (Morgan Neville), Hold the Dark (Jeremy Saulnier), seinasti filmurin hjá stórmeistaranum Orson Welles The Other Side of the Wind, og ikki minst Norway, sum hin víðagitni bretski filmsleikstjórin Paul Greengrass hevur gjørt við støði í Utøya, ikki verða vístir í Cannes. Í Norway spælir Anders Danielsen Lie hin ónevniliga Breivik, sum onnur bara kalla ABB, og Jon Øigarden er Geir Lippestad. Norway, sum ikki verður vístur í Cannes, er tí settur á skránna Alla sálnadag 2. november.


Avstralska Cate Blanchett er dómsnevndarformaður í almennu kappingini í Cannes ár. Tveir aðrir dómsnevndarlimir, sum skulu taka støðu til teir 21 filmarnar í høvuðskappingini, eru kanadiski Denis Villeneuve og russiski Andrej Zvjagintsev, sum fólk kenna úr Filmsfelagnum. Teir 21 filmarnir í høvuðskappingini eru:

Todos lo saben, Spania (Asghar Farhadi)
Yomeddine, Egyptaland (A.B. Shawky)
Leto, Russland (Kirill Serebrennikov)
Plaire, aimer et courir vite, Frakland (Christophe Honoré)
Cold War, Pólland (Pawel Pawlikowski)
Le livre d'image, Frakland (Jean-Luc Godard)
Ash is Purest White, Kina (Jia Zhang-Ke)
Les filles du soleil, Frakland (Eva Husson)
Three Faces, Iran (Jafar Panahi)
Lazzaro felice, Italia (Alice Rohrwacher)
Shoplifters, Japan (Hirokazu Kore-eda)
Asako I & II, Japan (Ryûsuke Hamaguchi)
BlacKkKlansman, USA (Spike Lee)
En guerre, Frakland (Stéphane Brizé)
Under the Silver Lake, USA (David Robert Mitchell)
Burning, Suðurkorea (Lee Chang-Dong)
Dogman, Italia (Matteo Garrone)
Capharnaüm, Libanon (Nadine Labaki)
Un couteau dans le Coeur, Frakland (Yann Gonzalez)
Ayka, Kasakstan (Sergei Dvortsevoy)
The Wild Pear Tree, Turkaland (Nuri Bilge Ceylan)


Uttan at vera við í kapping, synir danski Lars von Trier ræðufilmin The House That Jack Built, sum Filmsfelagið ætlar at vísa í november. Endafilmur í hesi kappingarleysu Cannesskrá er The Man Who Killed Don Quixote, sum Monty Python maðurin Terry Gilliam hevur arbeitt við í mong Harrans ár. - Nú verður tað, sigur hann.

Umframt filmin hjá Lars von Trier, er av norðurlendskum áhuga vert at leggja til merkis, at norski Joachim Trier er dómsnevndarformaður í altjóða filmsummælara nevndini. Har vísa tey íslendska filmin Kona fer í stríð (Benedikt Erlingsson).

Undir heitinum Special screenings sýnir Wim Wenders ein film um pávan, sum hann kallar: Papst Franziskus - Ein Mann seines Wortes.