6.7.15

Hjartað í føroyskum politikki


Á Læraraskúlanum mitt í 80’unum var kristni eitt so stórt felagsfak hjá øllum, at vit høvdu tveir lærarar. Tá próvtøkan nærkaðist, høvdu vit upp í posar av bókum og pappírum, millum annað eftir týsku Hannah Arendt og Martin Niemöller um etisk virði eftir jødatýningina i Týsklandi.

Umframt hetta fjøltáttaða grundtilfar til føroyska fólkaskúlan, vóru onnur, ið harumframt valdu kristni sum linjufak, og nógv ár seinni havi eg sjálvur verið við til at ritstjórna tilfar, sum onnur hava skrivað og skipað til undirvísing í kristni í fólkaskúlanum.

Lærugrein, sum hóast lítil á talvuni stendur sterk í huganum, er nú fullfíggjað við nýskrivaðum upprunaføroyskum tilfari frá fyrsta til níggjunda flokk. Ein ørgrynna av tilfari, sum fylgir námsætlanum og m.a. viðger etisk mál, kríggj og frið, nazismu, fremmandan átrúnað, súmbol og virði í myndlist, krossfararar og Elvis, tá hann syngur If I Can Dream, og sipar til Gandhi og Martin Luther King.

Í hesum ríka fólkaupplýsingaranda undrar tað meg stórliga, at politikarar á tingi í dag tala til tað ringasta í tí fólki, sum sjálvt hevur valt teir.

Tí fór eg at blaða í gomlum fotokopium frá 80’unum at finna skaldaborna tekstin hjá Martin Niemöller um at siga frá, tá samfelagsbólkar verða eyðmerktir og forfylgdir. At enda er eingin at siga frá, tí eingin brýggjar seg um teg, er útsøgnin í tekstinum, sum eftir kríggið fór um allan heim. Akkurát sum í sanginum hjá Øssur Berghamar Eingin brýggjar seg um meg.

Sjálvur sat Niemöller í konsentratiónsleguni Dachau frá 1941 fram til krígslok. Í eini kirkjutalu í Frankfurt 6. januar í 1946 legði hann spíran til orðini, sum eg fann í føroyskari týðing hjá Óla Jacobsen í FF-blaðnum, blað verka- og veiðimanna, nr 351, 22/11 í 2005:

Tá ið nazistarnir tóku kommunistarnar, segði eg einki, tí at eg var ikki kommunistur.

Tá ið teir tóku jødarnar, segði eg einki, tí eg var ikki jødi.

So tóku teir fakfelagsovastarnar. Eg segði einki, tí eg var ikki limur í nøkrum fakfelag.

At enda tóku teir meg - men tá tordi eingin at klúgva í tvey longur.

70 ár eftir krígslok eru onnur orð óneyðug.

5.7.15

Tuflan - úr Føroya siglingarsøgu í Keypmannahavn


Í Christianshavns Kanal eru í hvussu er tveir føroyskir bátar, Vædderen, sum er ein AWI 23 bátur, og Tuflan, sum liggur út fyri vertshúsið Sofie Kælderen, har Gasolin' byrjaðu at spæla.

Um henda seinna bátin, sigur Bjarni Richardt-Mortensen, at Tuflan er ein norsk 'fjordjolle', sum Anker Mortensen, listamaður, keypti saman við øðrum fyri trímum árum síðani.

- Teir fingu hana bíliga, tí hon lak heldur illa, og hon endaði eisini á botni í Christianshavns Kanal í útvið tveir mánaðir. Men teir fingu hana upp aftur, fingu motorin at starta, og fingu jolluna so mikið tætta, at hon nú heldur seg á floti við eini automatiskari pumpu, sigur Bjarni og upplýsir, at plássið, har jollan liggur, eigur Frits Henry Richardt, ið er ættaður úr Sumba.

- Hann hevur búðleikast í Keypmannahavn í mong ár, eitt skiftið á Ovengaden oven Vandet, ið er framvið kanalini. Tá hevði hann ein føroyskan árabát, men tey seinastu mongu árini hevur eingin bátur ligið á plássinum. So tað var í tøkum tíma at Tuflan kom at liggja har, tí annars hevði hann mist plássið, sigur Bjarni, ið leggur afturat, at áhugin fyri at hava bát, er ovurhondsstórur á Christianshavn.

- Alinlangur bíðilisti er av fólki, ið gjarna vilja hava bátapláss, so tað krevst, at man hevur ein bát liggjandi, eins og krav er um viðlíkahald og útsjónd. Ein hópur av ferðafólki kemur dagliga framvið kanalini, og tískil verður kravt, at bátar eru í góðum standi, og ikki skemma tað vakra og hugnaliga umhvørvið, sigur Bjarni, nú eg avmyndaði Tufluna á blogginum í gjár.

- Nú er Tuflan ikki so vøkur at sjá, eitt sindur slitin, men sum skilst, so er ætlanin at skifta stokkar og annað í komandi tíðum. Síðani Anker og teir keyptu Tufluna eru fleiri fólk komin afturat, og tað eru ikki mangir dagar, har onkur ikki siglur í henni, sigur Bjarni at enda.

Eg takki fyri hetta forvitnisliga innlit í føroyska siglingarsøgu í Christianshavns Kanal í Keypmannahavn, og ynski bátaeigarunum alt tað besta við Tufluni.


4.7.15

Kanal, koloni, kaffi og kongur


Tað kundi verið ein ramsa hjá gentum, sum loftaðu við bóltum upp móti einum veggi í Christianshavn. Ein gamal, afturlatin býarpartur, sum nú hevur latið seg upp. Fýra ferðir K, kundu tær sagt. Sum í siglinum hjá Kristiani fjórða kongi, Chr. IV, Christian firtal ella Kristian kvart, ið er ein av kongunum, ið nógvastaðni sæst aftur, og hevur givið hesum niðurlendskt merkta býarparti í Keypmannahavn navn.


Við verjugarðin Christianshavns vold, omanfyri, er ein mylna frá 1669. Tá hevur fyrsti mylnarin bygt sær hús, og í 1783 er ein niðurlendsk mylna bygd á somu grund. Hon verður rópt Lille Mølle og hevur stóra søgu. Í 1916 keypti ungi verkfrøðingurin Ejnar Flach-Bundegaard og konan Johanne mylnuna og húsini til modernaða verksmiðju og íbúð.


Norrønt samstarv og suðurjútska sakin lá teimum tungt á sinni. Ejnar andaðist í 1949 og Johanne í 1974. Tá hevði hon testamenterað Lille Mølle til Tjóðsavnið. Enn tann dag í dag ber til at støkka inn á gólvið og uppliva stovurnar, sum tær vóru, tá frú Flach-Bundegaard enn ráddi fyri borgum, og fáa ein frokostbita við útsýni móti Vor Frelsers Kirke, sum varð vígd í 1640, og snaraða torninum, sum varð liðugt í 1752.


Fyri endanum á Christianshavns kanal er oyggin Christiansholm, kallað eftir Christiani sætta, sum í dag verður nevnd Pappírsoyggin. Hon savnar ferðafólk úr øllum heiminum, at síggja til nógv meir enn Christiania, sum seinastu mongu árini hevur verið millum fýra tey fremstu ferðamálini í Keypmannahavn.


So ein kongaligan avstingara til Fríðrik sætta í Dagmarbiografinum, tí movies are the best pictures. Tað segði amerikanski myndlistamaðurin Ad Reinhardt, sum Malmö Konsthall sýnir fram hinumegin Sundið í hesum døgum.


Í biografgongini stendur afrikanski róðrarbáturin hjá norska Jakob Oftebro, ið er Wulff í danska filminum Guldkysten (Daniel Dencik 2015), sum eisini Havnar Bio frumsýndi hóskvøldið.


Eins vøkur, og kolonitíðin kann lýsast í poetiskum brøvum, ið blómufrøðingurin Wulff skrivar úr danska partinum av Guinea í 1836, har hann skal planta kongsins kaffi, líka so ljót og grim verður kolonitíðin lýst í hesum filmi um trælahald og dreymin um hjálond, sum dekadentir og burtursagdir embætismenn sleppa at dusa sær í - á Gullstrondini í Afrika, Guldkysten.


Nýtt í donskum filmi í ár, er at lýsa egna hjálandasøgu, fyrst í Idealisten og nú í Guldkysten. Tað frøir meg, tí hagfrøðiliga eru danir hundrað ferðir klókari enn vit. Bravo, fyri hesum sjálvrannsakandi nýbroti í donskum filmi!


Møtti Michael Haslund-Christensen, omanfyri, á filmstevnu í Týsklandi í fyrrárið. Hann hevur produserað filmin Guldkysten, sum nú er liðugur og varð frumsýndur hóskvøldið. Tá leitaði Michael eftir fígging, at sleppa til Gana at gera fyrsta spælifilmin hjá Daniel Dencik lidnan. Vit tosaðu um Dollan í Kongo, kristnan og kapitalismu, og um kubanska filmin La Ultima Cena (Tomás Gutiérrez Alea 1976), har spanski góðseigarin bjóðar svørtu nekaratrælunum til veitsludøgurða. Vælmeinta og uppælandi ætlanin hjá ríka hvítkristnaða góðseigaranum er at læra ómentaðu svertingarnar í fyrsta lagi Bíbliusøgu og í øðrum lagi borðsið. Veitslulagið tekur yvirhond og einki gongur eftir ætlan. Hóast bestu spirituellu karmar, endar seinasta kvøldmáltíðin við drápi. Soleiðis er eisini í Guldkysten. Tað bera dráp og einki kaffi í kongsins danska navni.


Framvið Christianshavns kanal kanst tú í nógvum krókum hoyra veggir tutla fjøltáttaðu søguna um eitt lítið land, hundrað ferðir størri enn Føroyar, og tess kongar, sum í upp- og niðurgangstíðum heilt frá 1617 og til okkara dagar, droymdu um eitt koloniveldi, ið skuldi gera heimin til ein betri stað. Í hvussu er fyri dagsins kong og teir altíð aktuellu embætismenninar, so sum sæst í filminum Guldkysten, har teir tyrannisera alt og øll á afrikansku Christiansborg, sum frá havinum verður lýst sum ein strandaður hvalur. Í somáta er einki nýtt undir sólini. Alt er ein snyrlaður spiralur.


Í stættarsamfelagnum koma kongar og fara, Burmeister & Wain og Christiania eisini, men dekadenta embætisveldið í búkinum á hvalinum stendur við. Hugsa bara um nýggju revsingarrivini í grindalógini. Tað eru so ikki ólisnir ómentingar, sum eftir taksti hjá Arbeiðarafelagnum hava fiskað tey rivini upp av botni.


Eftir sýningina, ein stættarleysan hotdog við øllum, og eina gula sitrónsodavatn frá Frem í Ribe, sum strálar um kapp við hvøssu aftansólina á Ráðhúsplássinum.


Men dagsins hashseljandi christianittar, sum hava herðtikið besta blettin í Christianshavn, bíta høvdið av allari skomm.


Nú slepst ikki at fotografera í frístatinum, tí har ganga svartmaskuklæddir ninjadreingir í hettutroyggjum, at síggja til alvápnaðir. So desperatir, at her er best at halda seg burtur. Tað sæst í ivasomu hashjsølugøtunum, har øll sløg fáast undir fýra eygum handan hernaðarlig kamuflasjuteppi. Potensierandi machotypurnar eru sum ein stálfjøður, klárir at smella og bresta hvørja løtu. Hesar flættast ikki við, so eingin fotomynd innan úr frístátinum á hesum sinni.


Bara ein vón um, at hesin skammblettur, sum Christiana er blivini, skjótt verður sópaður burtur. Giti, at danski Fólkaflokkurin, sum nú hevur makt sum aldri áður, ikki hevur petti móti tí. Sjálvt løgeglan vágar sær ikki innar í hashjgøtuna. Men uttanfyri eru hundar og løgregla á varðhaldi og kanna øll mistonksom, ið ganga framvið. Orsøkin til henda snyrlaða mistrivnaðarspiral er teir maskuklæddu ninjamenninar, sum tú mást hugsa tær til.


Søguligar fasadur og nøvn í Christianshavn vitna um skiftandi tíðir, fokus og almennar uppgávur.


Í dag er jazzfesivalur í býnum og tað hoyrist aftur á torgum og strætum. Eisini í Sofie Kælderen, har Gasolin’ byrjaðu at spæla, og allar gullpláturnar einferð hingu á bróstinum. Tað var innan teir komu undir tufluna á kapitalismuni.


Men í Christianshavns Kanal, beint uttanfyri Sofie Kælderen, liggur Tuflan bundin við sjálvvirkandi lensipumpu.


Hyggur tú upp úr kanalini, sæst høga, vundna tornið á Vor Frelsers Kirke allastaðni í Christianshavn.


Upp eftir vegginum á Norðurbryggjuni klintrast figurarnir hjá íslendsku Steinunn Thórarinnsdóttir, sum eisini síggjast í Havn.


Nú sleppa vit Christianshavn, tí stundir eru at fara á Amager Strand at sóla sær. Hitabylgja við fleiri enn 30 hitastigum hevur rakt øll í Danmark. Morgindagurin krevur høgan sólfaktor. Bye bye!


1.7.15

Ein ójavnur dystur: Løgtingið (26) móti Føroya fólki (48.795)



Í vikuni spurdu tveir av mínum amerikansku vinmonnum, sum skipa fyri fotosafari til Føroya og Íslands, um tað passaði, sum Sea Shepherd skrivaði í amerikanskum miðlum, at ferðafólk fingu bót og fongsulsrevsing, um tey ikki tóku lut í 'rituella grindadrápinum'. Hetta síðsta við tí rituella drápinum varð sagt við ertandi visuellum IS-skemti.

Teir og teirra professionella ferðalið hava upplivað grindadráp og vita, at tað púra ósentimentalt snýr seg um mat á borðið og einki annað. Men fleiri orkaðu ikki at síggja opna blóðbaðið, tí tað høvdu tey aldri sæð áður. Blóð er blóð og kennir eingi landamørk.

Eg svaraði teimum báðum myndamonnunum promte, at øðin og propagandamaskinan hjá Sea Shepherd var farin í gongd, tí eingin vildi tosa við tey á tíðindafundi á Føroya størsta hotelli. Bara almannavarpið var har og hevði einki at siga, hvørki teimum ella okkum.

Vit samdust um, at skeivu boðini burdu verið rapporterað til Facebook, har tey vórðu dámd av túsundum og sett í umfar meir enn nakra aðrastani. Sum sagt so gjørt.

Vit klagaðu um skeivu, einoygdu og ágangandi hatespeach-boðini hjá Sea Shepherd mótvegis lítlu friðarelskandi Føroyum við heimsins elsta, mest representativa og klókasta parlamenti.

Svarið kom sama dag: We reviewed your report of Sea Shepherd Faroe Islands Campaign's share. Thank you for taking the time to report something that you feel may violate our Community Standards. Reports like yours are an important part of making Facebook a safe and welcoming environment. We reviewed the share you reported for containing hate speech or symbols and found it doesn't violate our Community Standards.

Eg skuldi havt lisið betur uppá. Tí hesuferð gjørdi eg fyrst Sea Shepherd órætt og síðani boðberanum og almannavaglinum Facebook órætt. Sea Shephard hevði rætt í sínum uppáhaldi um at ferðafólk kunnu kriminaliserast við at fáa 25.000 krónur í bót og fongsulsrevsing í tvey ár, um tey tiga ella hyggja burtur, tá grind er í føroyskum farvatni, nú kallað sjóumveldinum.

Nú berjast vit í Føroyum ikki móti Sea Shepherd, men móti Føroya løgtingi, national intelligence on parliament road number one.

Tað er ikki fairplay, eitt samt løgting móti Føroya fólki. Veit ikki, um tann ítróttargreinin verður íðkað á bankaleikunum í skattaparadísinum í Ermarsundi. Tað eigur løgmaður, ið umsitur tað útliska, at hava eina meining um. Spyrst, so livst!

29.6.15

Konteynarar, pakkhús og plattar


Tóm pakkhús, tómar konteynarar og burturblakaðir plattar. Vit eiga alt í Føroyum. Sama gera tey í Keypmannahavn, har tey umframt rokaða kommunala pengakassan, eisini hava dugað at lovað kreativum kreftum uppí part at definera óbrúkt havnarøki. Her endar samanberingin við heimligu Havnina. Og tá hugsi eg ikki um veðurlagið.


Kreativa danska Pappírsoyggin er millum Christianshavns kanal og Operuna hjá Mærsk á Holmen í Keypamannahavn. Upprunaliga eitur oyggin Christiansholm. Men síðani 1958 hevur danska pressan havt pappírsgoymslu her. Í 23 ár lossaði appilsingula skipið Trans Dania pappír til danska marknaðin, so pressan altíð kundi nøkta lesaraskaran í ein mánað. Seinasta skipslastin við finskum, svenskum og norskum avíspappíri varð lossað 26. november 2012. Lossingin, ið vardi seks tímar, er nú ein farin tíð. Pláss er ikki longur fyri lesipappíri í avísum. Men enn standa húsini við navninum Den Danske Presses Fællesindkøbsforening fyrst fyri á oynni. Í høgra endanum er kaffistovan Den Plettede Gris, sum einki samband hevur við Ekstrablaðið. Í einum króki, dygst við nýinnflutta mótamerkið Tommy Hilfiger, sæst enn hin gamla bensinpumpan á Pappírsoynni.


Smápartafelagið Christiansholm Ø fekk oynna at umsita nýggjársdag 2013, og gjørdi samstundis avtalu við kommunufelagsskapin By og Havn at menna oynna. Eftir fimm árum skal hon verða heimstaður hjá kreativum fyritøkum sum Experimentarium, Copenhagen Street Food og ferðabátum. Og tað grør um gangandi fót, eins og í Kødbyen. Nú er landfast við bil- og bátabrúgvum. Eitt nýtt land hevur latið seg upp.


Nýggja landið kring Pappírsoynna er attraktivt fyri fólk í øllum aldri, sum vilja arbeiða og búgva alternativt. Umframt húsbátar í Christianshavns kanal síggjast eisini bilar í hippieandanum frá 60'unum.


Bæði bilar og bátar eru skipað í feløg. Í bátafelagnum í Christianshavns kanal eru ein føroyskur AWI 23 bátur, Vædderen, og ein grønlendskur, Villiaumit, úr Sisimiut, ella Holsteinsborg, sum stendur á bjargingarbeltinum. Báturin er bygdur í Glyngøre í 1958.


Men í øllum økinum er einki sum tóma pakkhúsið úti á Pappírsoynni. Tað er fylt við kreativum matvirksemi úr øllum heiminum.


Út gjøgnum pakkhúsdyrnar er hetta útsiktin: operan hjá Mærsk við amerikanskari Plymoutgron á Holmen, og kajakkir fyrst fyri. Ein rættur skansi, hasin hjá Mærsk.


Vendir tú tær við í durinum, so er hetta innsiktin: plattar í løgum og uppskornir konteynarar, sum eru funktionellir matvognar.


Matvørueftirlitið er eisini til staðar og hevur góðkent allar sølubúðir, sum hava opið.


Uppslagið omanfyri er frá sølubásinum FAT Burger, sum selur eitt slag av burgarum fyri 75 krónur. Einki roks. Fyri hundrað kanst tú fáa ein dupultan, ektaðan burgara á havnarlagnum. Tað verður viðmælt, serliga í sólstóli við danskan kajkant.


Aðrir matligir møguleikar á Pappírsoynni eru cous cous úr Marokko, amerikanskt grill og barbecue við flogfenaði, síl og danskt smyrjibreyð, bibimbap úr Korea og surf & turf úr Avstralia. Ventilatiónin er so effektiv, at tú luktar mest sum einki fremmant frá einum sølubási til hin næsta.

Og so ein køkubita og kaffi omaná. Útboðið og møguleikarnir at seta saman, tykjast uttan enda og alla staðni kanst tú seta teg at njóta bitan, bæði inni og úti.


Onkur barr er eisini, og eyðkennið er sum allastaðni, fría initiativið og eingin monopolistiskt støða fyri tannleys, men ráðandi merki sum Tuborg og Carlsberg, ið krevja at vera í fremstu røð, og ikki góðtaka nakað annað merki so langt, ið sæst.


So er bara vesi eftir at vitja. Tað er innbjóðandi og væl skipað við vatni, pappíri, el-turkarum og virkandi ventiliatión. Litaðu hurðarnar eru endurnýttar, og meðan lesipappírið á Pappírsoynni endaliga er burturi, tí eingin vil hava tað, so er lukkutíð einki, ið bendir á at vesipappírið verður ynskt hagar, pipari grør. Her hevur pappírsleysa samfelagið onga framtíð.


Bátabrúgvin fer upp einaferð um tíman, so ein rundferð um vøkru og vælhavandi Christianhavns kanal er passandi hesa løtu. Gomlu húsini eru restaureraði í týskum Hansastíli.

Her er stuttliga gøtunavnið Overgaden oven Vandet, sum hinumegin eitur overgaden neden Vandet.

Her eru eisini skelti og húsanøvn, ið benda á farnar dagar hjá sjófólki, sum til dømis Prinsesse Maries hiem for gamle sømænd og sømandsenker.


Teknistovur og gamalt handverk síggjast eisini fram við gøtuni.

Christiania er ikki langt burturi, og ein gøtuspegil av tí slagnum, sum eisini sæst í gomlu Havnini, er málaður við flagginum hagani.


Gomlu pakkhúsini er væl varðveitt og sleppa ikki at forfalla. Uppsløg siga frá, at fotografar fara at filma á ymsu gøtuhornunum, so stórur er áhugin at siga umheiminum frá hesum vakra bletti mitt í danska høvuðsstaðnum.


So eru stundir at fara út aftur á Pappírsoynna, har bilurin er parkeraðu hjá Park One. Á vegnum ganga vit framvið hesum vøkru stavlagsmuraðu húsum. Og nú hómast ein bláur summarhimin. Gráa summarveðrið er av, og hann boðar frá sól og hita í luftini. Tað var alt úr Keypmannahavn fyri hesu ferð.