25.2.15

Oscar, César og onnur


Farna vikuskfiti vórðu heimsins kendastu filmsvisðislønir, Oscar, handaðar í Hollywood. Oscarvirðislønirnar eru tær kendastu, tí so nógv hyggja at tiltakinum, sum verður sjónvarpað til mest sum allan heimin. Umframt at fáa nógvar hyggjarar, elvir ein Oscartilnevning eisini til, at filmar verða sjónligir og vaksa í virði sum vøra á marknaðinum.

Umframt Oscar verða eisini aðrar virðislønir handaðar í øðrum londum.

Í næsta grannalandi okkara, Íslandi, vóru samstundis handaðar filmsvirðislønir, sum hava navnið Edda. Í ár var tað serliga ein filmur, sum sópaði veitsluborðið og streyk avstað við tólv Edda virðislønum. Tað er filmurin Vonarstræti, sum er um íslendsku bankakreppuna, tá alt landið fór av knóranum. Her sæst Hera Hilmarsdóttir sum kvinnuligi høvuðsleikarin Eik í filminum Vonarstræti, ið hevur enska heitið Life in a Fishbowl.


Sama vikuskifti handaðu tey í Fraklandi César-virðislønina, sum í sjey førum fór til franskt-móritanska filmin Timbuktu, sum er upptikin í Oualata, har suðuri í Móritana, haðani leikstjórin Abderrahmane Sissako er.


Spildurnýggi filmurin Timbuktu fekk eisini heimskirkjuligu filmsvirðislønina Prix du Jury Œcuménique, sum filmar við einum kristnum boðskapi hava fingið síðani 1973. Týski leikstjórin Fassbinder fekk kirkjuligu virðislønina í 1974, russiski Tarkovskij hevur fingið hana fleiri ferðir og danski Thomas Vinterberg fekk kirkjuligu virðislønina fyri filmin Jagten í 2012. Teir báðir virðisløntu filmarnir, íslendski Vonarstræti og franskt-móritanski Timbuktu, verða sýndir í Filmsfelagnum í vár. Skráin sæst á heimasíðuni hjá Havnar Bio og á Facebook vangamyndini hjá Filmsfelagnum.



24.2.15

Besti filmur?


Nú hava vit sæð Oscarhandanina beint úr Hollywood og vita, hvør var besti filmur í allari verðini undanfarna ár. Tað var so tað. Men í ár er nakað, sum er heilt annarleiðis. Tað er, at nú kanst tú spankulera oman í býin og síggja teir filmar, sum veitsla var um himumegin jørðina. Býrt tú í Havn, er júst hetta besti filmur, vit í fluttari merking kunnu fáa. At síggja tað sama, sum øll hini. Birdman, sum helst er eitt gott boð um góða filmslist hjá einum av fremstu filmsleikstjórum úti í heimi beint nú, hóast eg sjálvur helt, at russiski Livjatan, bretski Mr Turner og pólski Ida vóru størri filmslist, enn meksiskanski Iñárritu, sum gjørdi virðislønta Birdman



Ikki havi eg verið í Barcelona, men herfyri sá eg Biutiful hjá sama Iñárritu, og haldi meg fyri vist hava verið í hvørjum króki í tí býnum, eisini í havnarbýnum Le Havre við finska Aki Kaurismäki og í Karachi við norska Oddvar Einarson fyri nógvum árum síðani. Og fyrsta dagin koma filmar úr býunum Selma í Amerika og Timbuktu í Afrika, við flammandi søgum um Martin Luther King fyri 50 árum síðani, og um jihad í Afrika beint nú, har bæði tónleikur og fótbóltur verður bannaður. Heimsmyndin broytist og bara tað, tú verður gjørdur varugur við, kanst tú meta um og taka støðu til. Og so ikki um at tala Fifty Shades of Grey. Filmurin, sum flestu konufólk vilja síggja, meðan onnur boykotta hann. Filmur er eitt amboð. Annan vegin til at skilja og uppliva verðina, og hinvegin til tyktan og áminning. Nei, einki er sum filmur. 

21.2.15

Eingin yvirgangur á Facebook?


Í gjár var franski innanríkismálaráðharrin, Bernard Cazeneuve, á vitjan hjá Facebook og grannanum Google í Mountain View í California, har Rachel Whetstone tók ímóti. Tey standa mitt í lívinum, hon verður 47 í morgin og hann er 51, og er fyrrveranda ráðharri við fíggjar- og evropeiskum samstarvsmálum. AP eigur myndina omanfyri, sum er úr Washington Post. Cazeneuve vil hava Facebook og Google í Silicone Valley, og Twitter, sum er á Market Street mitt í San Farncisco, at hjálpa fraklendingum og Evropiska Samveldinum at basa øllum yvirgangi. Hann vil hava fremstu sosialu miðlarnar longu í føðingini at forða fyri útbreiðslu av terror og øllum boðum og ábendingum um yvirgang.

Tað verður spennandi, um tað fer at bera til við tílíkum eftirliti í einum multietniskum heimi, har oftast bara pengarnir fólki flyta, og um sosialu miðlarnir, sum eru heimsins fremstu vørumerki, vilja samstarva við stjórnir og felagsskapir. Kanska fer hetta lógvatak at avdúka, hvør hevur maktina í heiminum, og um sosialu handilsrisarnir vilja samstarva við politisk umboð.

Á ólavsøku í 2008 var eg inni hjá Google í Mountain View við somu dyr í California, í sambandi við at tey púra ókeypis tóku á seg at skanna allar føroyskar skúlabøkur inn í skipanina Google Book Search. Enn eru hesar føroysku bøkur opnar hjá øllum heiminum at leita fram og lesa. Fremstu brands kunnu eisini gera mun, har heimsins stjórnir ikki orka.

20.2.15

Er fiskur ikki longur føði?


Hvussu skulu vit liva, verður spurt upp í saman í Øskudólgi og sópingarkonu. Úti í heimi eru mong, serliga Sea Shepherd, sum ikki spyrja, men bæði vita og siga, hvussu vit skulu liva. Teirra trúðarjáttan er so langt frá okkara gerandistankum, til dømis um grindadráp, sum hugsast kann. Júst hetta kom mær til hugs, tá ein nýggjur flottur stuttfilmur herfyri varð lagdur á Vimeo um stásiliga flotan hjá Varðanum. Tekniskt eru upptøkurnar framúr við góðari útgerð, Sony FS700 við Odyssey Q, við ervamyndum úr tyrlu og góðum teknaðum grafikki. Men hvat er innihaldsliga evnið, sum verður lýst? Tá eg hyggi eftir filminum, sum er fýra og ein hálvan minutt til longdar, fái eg onga løtu fatan av, at øll henda orka verður sjósett fyri at geva nøkrum í verðini mat á borðið. Her er ikki ferilin av matgerð, borðreiðslu ella einum skugga av tanka um, at eg skal taka fiskin í munnin. Fiskivinna er í almenna rúminum blivin fremmandgjørd, og er nú eitt tekniskt fyribrigdi, sum snýr seg um kapasitet at kasta, fanga og frysta skjótast gjørligt og so nógv sum gjørligt. Eg blívi illa við og sigi sum Sea Shepherd. Gamli maðurin og havið, fiskimaðurin, fiskiskipið og romantiski báturin eru ikki til longur: Instead they are floating factories, efficiëntly scooping up, processing and packing every living thing they encounter! All the riches of the sea arrive on land sliced, boxed and labelled...Hetta er stórt hjá vinnuni, men samstundis ófrættakent hjá brúkaranum. Tí eg fái ein greiðan varhuga av, at føroysk fiskivinna hevur gloymt, hví tey taka føði úr sjónum. Tað er so ikki til mín. Og tað er ein álvarsligur spurningur, at sita eftir við, tá eg havi sæð ein flottan reklamufilm. Helst hevði avsendarin ikki ætlað at víst mær hann. Niðanfyri sæst flotti filmurin.





19.2.15

Móðurmálsdagur og móðurmálsvirðisløn


25. mars er føðingardagur V. U. Hammershaimbs. Tá verður móðurmálsdagurin hildin. Tað eru Miðlahúsið, Dimmalætting, Kringvarp Føroya, Málráðið, Føroyamálsdeildin, Mentamálaráðið, Norðurlandahúsið og Nám, sum skipa fyri degnum og virðislønini.

Fyriskipararnir heita í hesum sambandi á skúlar, stovnar, fyritøkur og arbeiðspláss í síni heild í landinum at leggja sær henda dag í geyma, ikki bara í móðurmálsundirvísingini í skúlunum, men í øllum viðurskiftum, soleiðis at bæði næmingar og fólkið alt verða kunnað um viðurskifti, sum elvdu til, at vit í dag hava eitt væl virkandi mál, sum alt árið kann rúma øllum samskifti.

Sama dag, móðurmálsdagin 25. mars, verður ein móðurmálsvirðisløn handað. Virðislønin verður í ár handað fyri tað góða málið í lýsingum og handilsligum teksti. Seinnapartin móðurmálsdagin vera fleiri stuttir fyrilestrar og framløgur um móðurmálið í Norðurlandahúsinum. Um kvøldið verður Móðurmálsvirðislønin handað í Nýggjustovu í Gongini í Havn, har Hammershaimb vaks upp.

Fyriskipararnir siga, at nú skal móðurmálið setast í miðdepilin ein fastan dag, móðurmálsdagin, sum er føðingardagur Hammershaimbs. Forløgini Sprotin og Bókadeild Føroya Lærarafelags stuðla eisini tiltakinum.

Nám hevur gjørt eina heimasíðu til móðurmálsdagin. Á søguligu myndini niðanfyri sæst Nýggjastova til vinstru.


Til lukku, Sólrún!


Í morgun varð kunngjørt, at Sólrún Michelsen er í uppskoti at fáa størstu rithøvundavirðisløn á okkara leiðum. Tað er Bókmentavirðislønin hjá Norðurlandaráðnum. Omanfyri havi eg avmynda Sólrún á einum kveikingardegin fyri skúlanæmingar í Norðurlandahúsinum í fjør. Og nú vit tosa um kveiking, so má eg nevna, at einaferðina vóru vit bæði og fleiri onnur við á skriviskeiði hjá Oddfríði Marna Rasmussen á Háskúlanum. Tað er størsta skrivikveiking eg havi upplivað. Haldi, at Sólrún hevði líka stóra ávirkan sum lærarin. Well, úr øllum teim norðurlendsku bókmentanarligu uppskotunum velur ein dómsnevnd vinnaran, ið verður kunngjørdur í Reykjavík á norðurlandafundi  27. oktober í ár. Umframt at blíva sjónlig á norðurlendska og kann henda altjóða bókamarknaðinum, fylgja eisini 350.000 krónur við Bókmentavirðislønini. Niðanfyri havi eg avmyndað Sólrún saman við dóttrini, Elin, á bókamessu í Frankfurt.


Fyri jól í árinum 2000 segði Sólrún við Vikuskiftissosialin, at spírin at skriva verður lagdur í barnaárunum. Ein hugvekjandi samrøða í einum flottum mentanarblaði, sum Sosialurin longu tá var, og enn hevur stórt rós uppiborið fyri at halda gangandi, eins og Dimmalætting, ið eisini gevur mentanini pláss hvørja viku. Tá varð henda myndin av Sólrún brúkt í Sosialinum.


Sagt verður um aktuellu bókina hjá Sólrún, Hinumegin Mars, at frásøgupersónurin er fyrst í sekstiárunum og ásannar, at nú er av álvara styttri parturin av lívinum eftir. Hetta er søgan um mammuna, sum er á veg út úr lívinum og samstundis søgubrot um, hvussu tilveran hevur lagað seg fyri hana og dóttir hennara. Hinumegin er Mars er eitt poetiskt portrett av tí at eldast og leggur herðslu á, at tað ræður um at støðga á og njóta hvørja løtu. Tí verður bókin skotin upp til hesa virðisløn. Her havi eg avmyndað Sólrún á bókadagstiltaki í Steinprenti ein regndag fyrrárið.


Í 2009, tá Havnin fylti hundrað sum fólkavald kommuna, skrivaði Sólrún tekst til eina 100 ára kantatu á ólavsøku hjá Sunnleivi Rasmussen. Carl Jóhan Jensen og Oddfríður Marni Rasmussen skrivaðu eisini til kantantuna við 100 røddum og 160 luttakarum frá rokkgittara til kingosang. Her havi eg avmyndað Sólrún og Carl Jóhan á Tinghúsvøllinum til venjingar við kórinum innan ólavsøkan varð sett hetta árið. Undir myndini seti eg tekstirnar hjá teimum trimum inn.



Kantatusálmur

sólin rísur roðin litar
fjallalíð og hjartað hitar
sum í kulda ringdi seg
víkið burtur syndadreymar
flótið inn tit gleðisstreymar
harrin sendir á mín veg

fylgjast báðar sorgin gleðin
eingin kennir tíman vegin
hvør og ein má knossa sítt
fekk eg bjálka tungan sendan
harrin bar tó tyngra endan
varnaðist tað hjarta mítt

einki kann eg lata aftur
takki bara hjartans lættur
fyri ljós har myrkrið lá
um tú tørv og trongd mær linnar
signar tann mítt hjarta ynnar
hvat kann meir eg tráa tá

tíðin máar ungdómsstyrki
valdið stórt og vísdómsyrki
sama veg sum blóman fer
men tí fyri synd tín deyði
skuldargoymslu oydna legði
ævinleikin fyri er

Sólrún Michelsen

Føroya Kvæði

Öldirnar liðu um oyðin lond
-alvaldið sat í ráðagerðum-
løgdu grundir í klakabond
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Jörðin skapast dag frá degi
-alvaldið sat í ráðagerðum-
hvør minsta ögn í hvørjum vegi
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Kyknaðu oyggjar undan jøklum
-alvaldið sat í ráðagerðum-
lívið kreyp í sálleysum krøklum
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Við hondum so smátt og við eldi
-alvaldið sat í ráðagerðum-
kom samvit loksins til skil og veldir
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Sríddist tjóð undir stjörnufjöld
-alvaldið sat í ráðagerðum-
við haka, við snøri hálvtólvta öld
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Veður sær ráddu og maktin við
-alvaldið sat í ráðagerðum-
við fátækt og trúgv bant fólkið frið
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Onnur kom tíð við skipum og troli
-alvaldið sat í ráðagerðum-
vælferð, sum samdist illa við tolið
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Um høg eru keyp, sama er veldið
-alvaldið sat í ráðagerðum-
maktin røkkur frá toski til teldu
-hvat ið so stendst av mannaávum-

So land, tú alskjarra, randhvíta flagd
-alvaldið sat í ráðagerðum-
hvar er tín framtíð, hvar er tín frægd?
-hvat ið so stendst av mannaávum-

Carl Jóhan Jensen

Ásjónd

Tú rak á ramari aldu
sogin úr søltum streymi
ið trúliga tevið aldi
sansir í blámudeymi.

Tú øsp á ævigu aldu
landið hevur tær vunnið
æru úr kenslunnar tárum
lagnu úr søgum spunnið.

Tú ert vón úr vætu sprottin
ein kykna í eygað negld
fødd av havsins drátti
í húðina niður feld.

Tú ert grønka úr orðsins grund
gitin úr vitsins døkka
ein glotti í hvørjari stund
- saman vit okkum førka.

Oddfríður Marni Rasmussen

Skýggini bera ynski

Skýggini bera ynski
duld millum blómutár
upp úr djúpum lysti
rás rist í gleðissár.

Beinagrind litar mánan
gráa mannaeyga
og nátt fer at lána
lív títt inn í deyðan.

Minni renna út á sjógv
ald úr hjartastyrki
leita upp legurógv
har skýggj bera ynski.

Oddfríður Marni Rasmussen

Reystur var andin

Reystur var andin
sum logan birti.
Kveiktur varð sangur
sum mælið styrkti.

Reystur var andin
sum bergið herdi.
Hvassur var pennur
sum málið telgdi.

Reystur var andin
sum streymin beindi.
Læstur varð ringur
sum brýndi landið.

Reystur er andin
sum byggir tjóð.
Hugur sum førkar
og skapar samljóð.

Oddfríður Marni Rasmussen

17.2.15

Tá alt má víkja - Force Majeure!


Eftir flúgvandi byrjanina við pólska filminum Ida, russiska stórfilminum Livjatan og bretska listafólkafilminum Mr. Turner, verður nú sýndur besti svenski filmur beint nú, skulu vit trúgva ummælarum og teimum, sum hvørt ár handa Guldbagge-virðislønina, sum næstan allar fóru til Force Majeure (Ruben Östlund), ið eisini var við í kappingini um besta norðurlendska filmin í 2014. Hann verður sýndur mikudagin 18. februar kl 20:00 í Havnar Bio.




Síðani fer Rigmor Dam at introdusera filmin Boyhood (Richard Linklater), ið heimspressan valdi sum besta filmin í fjør, hann fekk síðsta vikuskfiti BAFTA virðislønina og er nú stórfavorittur til Oscarvirðislønirnar í ár. Boyhood er serligur, tí hann er gjørdur við somu leikarum í tólv ár, og sýnir almennar og privatar upplivangar akkurát hesa tíðina. Til tess at gera hvørja sýning í ’Filmsfelagnum’ til eina serstaka uppliving,  er ætlanin at fáa ymisk fólk at innleiða við nøkrum orðum um filmin, sum verður sýndur.


Whiplash (Damien Chazelle) er ein sjáldsamur tónleikafilmur um ein trummuslárar við einum harðrendum musikkskúlalærarar, og honum næstur er enn ein varði í tónleikasøguni, danski Eik Skaløe, sum var hin fyrsti at brúka móðurmálið í rokktónleiki har í landinum. Steppeulven (Ole Christian Madsen) er heitið á filminum eftir sagnarríka orkestrinum, sum bara gav ein LP plátu, HIP, út við Skaløe sum sangara.


Eik er eisini navnið á høvuðsleikaranum í íslendska filminum Vonarstræti (Baldvin Zophoníasson), sum úti í heimi hevur verið sýndur undir enska heitinum Life in a Fishbow, og her verður sýndur í íslendsku upprunaútgávuni, men við donskum undirtekstum og danska heitinum De små ting. Filmurin, sum er hin mest sæddi í Íslandi, er um kreppuna, har alt fór av knóranum, men við høvuðsdenti á íslendsku gentuna Eik, sum um dagin arbeiðir í barnagarði, men um náttina er call girl. Ein breitt viðkomandi og ikki sørt nemandi filmur úr okkara næsta grannalandi, ið samstundis hevur greiða adressu til samnevnda bankan, Eik, tá hann var uppá tað ørasta. Vonarstræti er eitt menniskjansligt ævintýr úr okkara egna veruleika, sum vit øll eiga at unna okkum stundir at síggja. Eisini leiðslan í Eik.

Í apríl verður enn ein søguliga staðfestandi biograffilmur av okkara egnu leiðum vístur undir heitinum ’Filmsfelagið’ í Havnar Bio. Tað er danska Christina Rosendahl, sum byggir filmin Idealisten á bókina ”Thulesagen - Løgnens Univers” (1997), har journalisturin Poul Brink sigur søguna um Thule Air Base, tá eitt amerikanskt B-52 bumbuflogfar datt niður í 1968, og kundi havt kastað okkum út í enn ein verðaldarbardaga. Poul Brink fekk Cavlingvirðislønina fyri bókina í 1998.


Í mai fara vit til Argentina og síggja Relatos Salvajes (Damián Szifrón), ið er kendur og virðisløntur um allan heim undir enska heitinum Wild Tales. Í hesum døgum gongur filmurin í íslandi undur heitinum Hevndarsøgur.


Dagsskráin sæst á heimasíðuni hjá Havnar Bio har atgongumerki kunnu keypast á netinum og við skivuna í biografinum, og so ber eisini til at fylgja við og lesa ymist um aktuellu filmarnar, og síggja klipp úr komandi filmunum á Facebook.


Boblujakkabandin


Her eru teir, boblujakkarnir til næsta val. Havi heft meg við hetta klædnaplagg, sum landsins kosnu menn, ja menn, klæða seg í, tá teir fara til arbeiðis. Havi hugsað við mær sjálvanum, at tað mann vera nakað kalt á tí arbeiðsplássi, har tú allan dagin situr í knappaðum boblujakka. Hevði tað verið mín starvsfelagi, ið enn sæt í boblujakka tá klokkan varð fýra, so hevði eg spurt, um hon var køld og um tað trekti. Hvussu mann vera á tingi? Har hava menn latið seg stilla upp, latið seg velja og hava tikið av lógliga valinum. So møta teir. Í boblujakka. Tað sigur tingvarpið og pressan. Tingmenn ganga í boblujakka. Teir møta og sita í boblujakka. Teir tala í boblujakka. Men hvat eyka signal fái eg, tá politiski boblumaðurin fer á talarastólin í snørdum jakka? Sjálvur fái eg ta fatan, at hann er kaldur. Illa heitin lúrur hann sum ein einsamur úlvur í kanadiskum gásadúni eftir úthurðini, at vissa sær, at hon enn er á glopp, antin til at rýma med alla, ella bara eina løtu at sleppa sær ósæddur avstað til hitt starvið, privata handilin, privata praksis, ella hvat tað nú er. Bara ikki hetta ótolandi tingarbeiðið, sum ikki tolir landsins linsur. Jú mín sann. Klædnadraktin og kropsburðurin avdúkar ikki bara teg og tínar ivasomu politisku ætlanir, men útholar eisini fólkaræðið. Bobluklæði og fólkaræði passa ikki saman á tingsins røðarapalli. Tað er sum við sponsorum á mentanarpallum. Til garderobuna og ikki longur. Tí hvat verður tað næsta á tingi? Boblugummi?

16.2.15

Fiskivinna úr erva


Triða mánadagssendingin um fiskivinnuna í sjónvarpinum Dulda sølan av fólksins ogn var so hugtakandi og sannførandi við stringentari ervafrásjón, at eg mátti fara at leita á netinum eftir dronufoto, loftmyndum og bíbilska tekstinum um 'skøl, sum fullu frá eygum', og fingu hin blinda at síggja.

Fann tekstin í Victorsa týðing, tí kirkjubíblian á netinum er blivin so trupul at leita í, at har gjørdist einki. ‘Tá fall við tað sama eins og skøl frá eygum hansara, og hann fekk sjónina aftur. Og hann reisti seg og varð doyptur.’ Soleiðis stóð at lesa í Apostlasøguni.

Júst hetta var niðurstøðan eftir hesa sending. Og kanska skuldi hetta bíbliuvers staðið broderað og innrammað á øllum redaktiónum.

Í kvøld var av sonnum ein ervafrásjón, og alla tíðina ritstjórnarliga væl viðgjørt tilfar, so vit skiltu alt og kundu fylgja við. Tá er málið í miðal miðlaarbeiði rokkið.

Men tað er so óalmindiliga sjálvdan at tað eydnast. Í hvussu er so væl, sum í sendingini í kvøld.

Hendan formidlaða vitan var so effektivt og sannførandi borin fram av Jan Lamhauge og Jón Brian Hvidtfeldt, at hon kann ikki annað enn fáa avleiðingar, fyrst og fremst at miðlabrúkarin velur annarleiðis á næsta vali. Men søgan sigur, at tað fara vit neyvan at gera. Nógv drúgvari og meiri langsiktað miðlaarbeiði skal til, skal henda sjúka samfelagsliga gongdin broytast.


Vitan um og innlitið í okkara høvuðsvinnu, sum higartil hevur verið duld, eigur í fólksins navni at verða løgd fram í ljósið. Tað er fremsta skylda hjá einum almannamiðli, sum eisini hevur fingið eitt vinnuloyvi. Eingin annar hevur atgongd til hetta vinnuloyvi, og tí liggur ein tung ábyrgd á Kringvarpinum at skapa eina virkandi redaktión á hesum øki, okkara høvuðsvinnu.

Eins og fyri áratíggjum síðan, eiga vit nú at fáa eina fiskivinnusending í útvarpinum. Hvørja viku eiga vit at fáa minst ein tíma við tí nýggjasta úr fiskivinnuni. Við broddi. Og so eina forkromaða sjóvarpssending við ervafrásjón sum hjáveiðu frá somu redaktión eisini, kanska einaferð um fjórðingsárið.

Men ervafrásjón valdast. Í kvøld varð ervafrásjónin við loftmyndsdronu brúkt heilt í mark. Ikki meir av dronu-gimmick. Tað var gott við loftmyndum, men nú ber sendingin ikki fleiri myndir úr dronum. Sigandi stemningsmyndirnar hjá Jógvani Eli Dam, serliga tær í myrkri, eru enn meistarligar, og til ber eisini at filma fiskivinnu úr øðrum vinklum, til dømis heilt niðri í kjølinum og við web-kamera á hvørjum sjómanni. Her er ein inspiratiónskelda við spennandi fiskivinnumyndum, sum ikki eru úr erva: Leviathan (Lucien Castaing-Taylor, Verena Paravel 2012). Spennandi filmur í biograffilmslongd, sum er uttan orð.

Eina fasta fiskivinnusending, takk!


14.2.15

Sólarbjór


Tænstuvinna er eitt lutfalsliga nýtt fyribrigdi í Føroyum. Minnist, tá vit mitt í 70’unum høvdu samfelagsfak hjá Zakariasi Wang í Hoydølum og staðfestu í eini kanning, at øll starvsfólk í tænastuvinnuni í Havn vóru danskarar. Vit komu eftir, at tað kundi ikki fallið miðalføroyinginum inn at standa og selja frukt, skera skinku og borðreiða á matstovu. Føroyingurin var frælsborin víkingur, sum ikki skuldi níga og bukka fyri nøkrum. Illanstíð. Síðan er mangt broytt. Gav at bíta, nú ein skúlabók kom út, og fólk vórðu forfard, at forlagið aktaði Málráðið. Meðan tey gingu burturfrá og ristu við høvdinum, sá eg fyri mær, at høvdingatíðin í Føroyum er um at hvørva og fjara út. Í okkara tíð. Tænasta og kreativt samstarv eru ikki longur óføroysk fyribrigdi.

Føroya Bjór hevur funnið uppá at bryggja eina ljósa øl í sambandi við sólarmyrkingina 20. mars. Og sølumaðurin vágar sær at boða frá, at um eina løtu sendir hann sjafførin við einum sixpack av Sólarbjóri. Eg takki fyri og lovi at siga frá, hvussu gagnast.

’Serstøk og bara bryggjað í myrkri og fullmána’, sigur teksturin um ljósu ølina, sum á ein stuttligan hátt snarar um sólarmyrkingina næsta mánað. Humlan í ølinum er úr Nýsælandi, sum er næsta land við altjóða dagmarkið. Sólin og jørðin eru í fokus, mánin kemur ímillum, og tá hava vit fulla sólarmyrking eitt lítið bil, sum ikki er sæð síðan 1954.

Stuttligt at síggja, at ein fyritøka setur eina vøru á marknaðin, sum longu á snøggu og informativu etikettini staðfestir heimligu hendinga. Sum átak, ella gimmick, er hetta framúr, og ber boð um, at vinnan livir í samljóði við søgu og samfelag. Tann sannkenning er rár í okkara tíð. Nú makrelurin hevur verið frammi í miðlunum, er kanska longri millum føroyska borgaran og vinnuna enn nakrantíð. Borgarin fær einki høvi at vísa vinnuni samtykki, tí hon er sær sjálvari nokk, og elvir aldri til eina samtykkjandi støðu. Vinnan skapar okkum eina ónda ringrás, sum samfelagið ikki sleppur úr.

Men hetta varisliga vinnuátak hjá Føroya Bjór tykir mær at ganga hin vegin. Tað talar til mín hug at vera føroyingur, nú vinnan er so langt burtur, at tá miðlarnir seta almenn spurnaðartekin, so svarar landstýrismaðurin við stevning. Ikki er tað lætt at vera føroyingur. Men hetta marknaðarátak sær veruliga út til at gera vinnuveðrið betri og at rudda slóð fyri einum samtykki um at hava veitslu í Føroyum, nú tað stendur í sól og mána, at næstsíðsta fríggjamorgun í mars verða vit rakt av myrkri í tveir minuttir.

Dámar tær eina øl, so kostar veitslan tær tólv krónur og fimmogtjúgu.

Men hvussu smakkar so ølin undir egnum góma?

Sólarbjórin er løtt og ljós øl við pilsnarastyrki, sum er hóskilig at drekka beint av fløskuni. Smakkurin er so mildur, at hann hvørvur av breiða glasinum. Føroya Bjór hevur gjørt nógvar øl, ið hava munandi markantari smakk, til dømis Triple Ram, Sterkan Veðr og Black Sheep. Ørindini við hesari mildu ølini eru ikki tann vegin. Hetta er heldur ein dámuøl, sum ein kynsfasistiskur norðmaður segði við Lysholmer Pils sum dømi.

Einsamøll er Sólarbjórin nakað sløtt og tunnlig. Men afturvið ræstum tjógvi, ið er steikt og skorið niður á fílabreyð við mildum salti, er ølin frálík. Og er eitt ostaborð við nakað av smakki omaná, so er Sólarbjórin perfekt. Við varsemi, gamaní. Tí tveir minuttir seinni er sólarmyrkingin av.

Temasíðan hjá undirvísingarportalinum Snar, sum telur niður til Sólarmyrkingina, upplýsur, at tann 20. mars í 2015 klokkan 9:40:12 rakar ein full sólarmyrking Mykineshólm og fer síðan um allar oyggjarnar. Um leið hálvan annan minutt seinni kemur myrkrið til eystasta punktið á Fugloynni og fer so víðari norðureftir. Í Føroyum verður longst myrkt í Mykineshólmi, har tað verður myrkt í 2 minuttir og 24 sekund. Ein sólarmyrking er, tá ið mánin stendur millum sólina og jørðina, soleiðis at jørðin kemur í skuggan av mánanum. Tá ið sólarmyrkingin er full, verður myrkt eina løtu, og so verður ljóst aftur.

Og alt hetta uppliva vit í okkara tíð.

Góða sólarmyrking!


13.2.15

Besti miðil í verðini


Í dag, fríggjadagin trettanda februar, er heimsins útvarpsdagur, World Radio Day, lýstur av ST-stovninum UNESCO. Myndina av øllum teim gomlu útvarpslurtunum omanfyri, tók eg í Tema Radio í Havn í 2008.

Meðan okkara útvarp byrjaði í 1957, kann heimasíðan hjá UNESCO upplýsa, at heimsins elsta útvarpsstøð, sum enn er í gongd, og tí er eitt fornminni, a World Heritage, er Grimeton útvarpsstøðin í Varberg í Svøríki.

Svenski ríkisdagurin samtykti í 1921 at gera tráðleyst telegrafisamband til Amerika. Dygst við Varberg, á staðnum Grimeton, varð antennan sett. Í 1922 varð farið undir at byggja útvarpsstøð, sum varð liðug í 1924. Útvarpsstøðin, sum sæst niðanfyri, hevur staðið á UNESCO listanum yvir fornminni síðani 2004. Hon er hin einasta av sínum slag, sum enn er í gongd.


Tað var í 2011 at ST samtykti at hava ein árligan útvarpsdag í allari verðini. Uppskotið átti Spania.

Góðan útvarpsdag!




11.2.15

Flugufrensur í februar


Í dag fleyg ein flugufrensur millum bøkurnar á arbeiðsplássinum. Eina løtu seinni kom hann aftaná mær inn á kontórið, flugfrensurin, sum tey á Eiði siga um skinflugu, ið er fluga av ættini Calliphora.

Jens-Kjeld Jensen í Nólsoy hevur savnað skinflugur av fleiri sløgum úr øllum landinum flestu mánaðir í árinum. Hann sigur, at hetta er ein vanlig skinfluga Calliphora vicina og vísir til vísindaliga grein í Norwegian Journal of Entomology í 2013 um flugur í Føroyum.

Saman við Jógvan Fróða Hansen og Ámundi Nolsø, hevur Jens-Kjeld Jensen savnað, kannað og skrásett ikki færri enn 3827 flugur í Føroyum. Í greinini eru tær býttar í fimm sløg, við hesum latínsku frámerkjum: Calliphora vicina Robineau-Desvoidy, 1830, Calliphora uralensis Villeneuve, 1922, Calliphora vomitoria (Linnaeus, 1758), sum fyri fyrstu ferð er funnin í Føroyum, Cynomya mortuorum (Linnaeus, 1761) og Protophormia terraenovae (Robineau-Desvoidy, 1830).

Kanska eru hesar fimm fluguættirnar orsøkin til heiti á sanginum Fimm feitar flugur.

Eitt undirslag av heygsmanninum Rossafirvaldi (Abromias assimilis (Doubleday, 1847) er kallað eftir Jens-Kjeld Jensen og ber navnið jenskjeldi.

Á arbeiðsplássinum samdust vit tó skjótt um at drepa dagsins granskingarevni, flugufrensin, innan hann legðist í eitt gott tjógv í grannalagnum. Sigst, at flugur koma higar við innfluttum vørum heilt frá graslíki til høsnafóður.

Fult hús av fúlum


Í annaðkvøld fara øll, sum vanliga ganga í biograf, at seta seg í myrkrið, um somu tíð sum øll onnur í heiminum, at greina tað graða í gráum, tá Fifty Shades of Grey (Sam Taylor-Johnson 2015) verður sýndur. Fyrst kom bókin og nú filmurin.

Tað er sum við James Bond og Harry Potter. Øll vilja eiga ein part í tí nýggja, sum sæst í heimspressuni, hóast tað kanska bara er av ikonografiska slagnum og neyvan stingur djypri, og helst verður slaktað av teim ummælarum, vit vanliga halda okkum til.

Men universellar søgur eiga vit at sleppa at uppliva á heimligum botni, eisini tær morreyðu. - Censur og andre forebyggende forholdsregler kan ingensinde på ny indføres, sigur, so segði hann, grundlógin.

Hóast hetta, eru fólk sum í álvara boykotta filmsýningarnar, ikki bøkurnar, men bara filmsýningarnar, og heita á tey, ið taka lut í boykottinum, heldur at flyta biografpeningin til eitt kvinnufelag í viðkomandi landi. Eitt gott og eisini hugvekjandi marknaðarátak, ið fær okkum øll at minnast til filmin, sum tey flestu annars høvdu valt frá, tí IMDB gevur hon 3,9 stig av 10 møguligum. So lágan karaketer havi eg ikki sæð áður.

Herfyri tók ein meinagóður politikari alt Filmseftirlitið av, men tó eru lógir, ið banna porno og blasfemi enn í gildi. Hóast vit onkuntíð munnu ivast, so liva vit í einum rættarsamfelagi á øllum føroyskum økjum, í biografi, bókum og á fiskifeltinum.

Mangt er.

Bókin, onkur sigur at tær eru fleiri, líka veit eg, varð metsølubók um allan heim fyri einum ári síðani. Helst finna vit nógvar ólógligar bøkur, um vit eru fýrakantaði og fara inn á almenn bókasøvn við lógarinnar svarta bókstavi í hondini.


Faktum er, at í dag, ein dag undan frumsýningini og tríggjar dagar undan Valentinsdegi, eru fleiri atgongumerki seld í forsølu til filmin Fifty Shades of Grey enn til nakran Hobbafilm, sum higartil hava metið í forsølu. Men tað er einki í mun til áskoðaratøl til Barbaru hjá Nils Malmros, sum varð frumsýndur í Føroyum 28. september 1997. Meðan hann enn var nýggjur, sóu 17.000 fólk filmin bara í Havnar Bio. Verða allar aðrar sýningar, sum hava verið seinni, lagdar afturat, munnu fleiri enn 20.000 fólk hava sæð Barbu á føroyskum lørifti. Annars eru mest sæddu filmar í Havnar Bio Titanic, allir tríggir filmarnir í røðini Ringana Harri, Avatar, Narnia og Hobbafilmarnir. Síðani koma teir ymsu Harry Potter filmarnir, ið ikki hava verið so stórir, sum væntast kundi. Mest sæddi danski filmur seinastu árini var Klovn í 2010. Í heyst kemur ein nýggjur Klovnafilmur. Í so máta eru vit væl við, tá tað snýr seg um breiða globala undirhaldið, sum vanligi havnarborgarin nú eisini kann loysa billett til, ynskir hann ella hon tað.

Annars verður ein spennandi filmur um kynsleiklutir í parlagnum sýndur í næstu viku. Hann er svenskur og kallast Force Majeure og fekk allar týðandi virðislønir í heimlandinum, tá árliga Guldbaggevirðislønin var handað fyri stuttum, og 7,5 á IMDB stiganum. Væl møtt til tann film, tær dámar!


10.2.15

Norðlýsið 70 ár


- Norðlýsið er smíðað her á Skipasmiðjuni fyri 70 árum síðani, sigur Birgir Enni úr landgongdini, nú skonnartin er á beding. - Tá var einki samband úr Føroyum og inn á evropeiska meginlandið, so Norðlýsið er smíðað úr eik, sum kom úr Kanada, sigur hann og peikar yvir á Uvak hjá vinnulívsmanninum, politikaranum og bankamanninum, sum upprunaliga var skómakari, Christian Holm Jacobsen. Tað var hann, sum bygdi skipið, sigur Birgir og hyggur upp á luftina. - Gott at sleppa til Florida í hesum veðrinum!


Heimasíðan hjá Træseglskipum sigur, at skrokkurin er lagdur eik á eik við salt í millum, fyri at sleppa undan fukttrupulleikum. Upprunaliga varð Norðlýsið brúkt til fiskiskap á Føroyaleiðini og undir Íslandi. Frá 1985-89 tók núverandi skiparin, Birgir Enni, stig til at umbyggja Norðlýsið til tað skip, sum tað er í dag.  Skipið er 62 føtur langt, 17 føtur breitt og vigar 44 brutto-tons.


Á bedingini hjá Mest standa í dag alibátar, sum verða reinsaðir undur vatnganginum. Eitt spennandi fotoumhvørvi við pólskum arbeiðsmonnum í eini púra fremanndari verð mitt í Havn.