23.8.16

Havfrúgvin hjá Jóanes Nielsen


Jóanes Nielsen er mest lisni yrkjari í landinum. Myndina omanfyri tók eg av Jóanesi á G Festivali í 2013, tá hann og fleiri onnur lósu upp í fjósinum.

Leygardagin 17. september kl 18 verður boðið til heimspremieru av nýggja leikinum Havfrúgvin, sum Jóanes hevur skrivað og Eyðun Johannessen hevur stjórnað. Í tíðindaskrivi í dag sigur Tjóðpallurin soleiðis:

Hvat hendir tann dagin, tá fiskimenn fáa eina havfrúgv í trolið? Á Tjóðpallinum eru tey farin undir venjingar av nýskrivaðum leiki eftir Jóanes Nielsen, sum millum annað setir hendan spurning.

“Vit byggja Føroyar á aldum. Vit reka á kenslunnar havi.” (Úr yrkingini "Hugo er deyður")

“Tað merkir m.a. at okkara fiskivinna og samfelagið sum byggir á vinnuna, er sera viðbrekið, og júst tað er kjarnin í leikinum HAVFRÚGVIN. Høvðuspersónurin Olivar gjørdist avlamin á trolaradekki, og gjøgnum hansara kritisku eygu, og sambondini sum hann hevur við familju og kenningar, uppliva vit Føroyar í dag.”

Soleiðis sigur Jóanes Nielsen um nýggja leikin HAVFRÚGVIN, sum hevur heimspremeru á Tjóðpallinum 17. september.


Myndina omanfyri tók eg fyrrárið í Riti og Ráki í SMS, tá Mentunargrunnur Studentafelagsins legið fram stóra savnið Yrkingar 2014. Fyri jól í 2009 tók eg hesa mynd av Jóanesi á pallinum í Tjóðpallinum, beint undan at filmurin Sporini vaksa úr orðunum varð frumsýndur í somu hølum.


HAVFRÚGVIN er triðja stórverkið eftir Jóanes Nielsen, ið nú verður pallsett. Í 2001 framførdi Gríma “Eitur nakað land weekend?”, ið seinni vann Norðurlendsku Dramatikaravirðislønina og í 2009 var leikurin “Aftaná Undrið” framførdur á Tjóðpallinum. Myndina niðanfyri tók eg í Mullers Pakkhúsi, tá Jóanes fekk Mentunarvirðisløn M.A. Jacobsens í 2012. Somu virðisløn fekk hann í 1984.


Vit kenna Jóanes sum ein slóðbrótandi rithøvunda, ið fevnir víða, bæði á bundnum og óbundnum máli, sum yrkjari og sum stuttsøgu- og skaldsøguhøvundi. Umframt ein ídnan viðmerkjara til samfelagskjakið. Eisini er nýggj føroysk skaldsøga á veg frá honum. Skaldskapurin hjá Jóanesi er týddur til fleiri mál.


Jóanes hevur fingið Norðurlendska Dramatikarprísin, Mentunarvirðisløn Landsins, sum myndin omanfyri stavar frá, Mentunarvirðisløn M. A. Jacobsens tvær ferðir og FMA fyri Ársins sangtekst. Eisini hevur hann verið tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fimm ferðir. Jóanes hevur eisini fleiri ferðir móttikið starvsløn fra Mentunargrunni Landsins.


Eitt spennandi toymi av føroyskum ungum listafólkum

Leikstjóri er Eyðun Johannessen og hann hevur verið eisini verið ráðgevi hjá Jóanesi í sambandi við leikritið. Eyðun avmyndaði eg á Tjóðpallinum í mars í fjør, tá Tórshavnar kommuna og landstýrismaðurin við mentamálum, Bjørn Kalsø, løgdu fram atlanirnar um komandi Tjóðpallin, sum skal standa liðugur á Skálatrøð í 2019. Við sama høvi varð eisini sýnt eitt brot úr Strindberg-leikinum Kreditorar. Tað er tí,at Eyðun sær so hugsunarsamur út. Hann hyggur upp á pallin.


Afturat sær hevur Eyðun hesuferð eitt heilt serstakt toymi av royndum, ungum og dugnaligum føroyskum listafólkum. Altjóða pallsniðgevin Sámal Blak ger pallmynd og búnar. Sámal hevur gjørt pallmyndir til operur, sjónleikir og konsertir kring heimin og hevur vunnið fleiri virðislønir. Tónaskaldið Jens L. Thomsen, ið vit m.a. kenna frá bólkinum ORKA, ger tónleik og ljóðmynd. Filmsleikstjórin Heiðrik av Heygum, ið gjørdi ræðufilmin SKULD og videoløg fyri m.o. EIVØR og BYRTA, stendur fyri videoupptøkum. Turpin N. Djurhuus stendur fyri ljósdesigni og Gunn Reginsdóttir Joensen er koreografur.


Leikarar eru: Annika Johannessen, Beinta Clothier, Súsanna Tórgarð, Hjálmar Dam, Páll Danielsen umframt Høgni Olsen og Eyð Matras, sum fyrstu ferð eru at síggja á Tjóðpallinum.

Tíðindaskriv


Nede i Spanien min vugge stod


Ja, hvat skal man siga, tá ítróttarpressan, sum heldur øllum føroyskum tíðindaflutningi uppi, bæði á pappíri og annars, kopierar alt úr Dammark, so vit stava, skriva og siga sum í Nirri? Sum sæst á myndunum, oman og niðan, verður tað í føroysku dagspressuni til Storbritannien, Tyskland, Italien og så videre, óansæð, hvat almennu Førjar geva út. Tað skal loysa seg...



100 teir bestu filmarnir sambært BBC


Ja, tað er sum á filmi, filmi hjá David Lynch. Í dag hevur BBC kunngjørt úrslitið av eini kanning, har 177 filmsummælarar úr øllum heimspørtum eru spurdir um besta film síðan túsundáraskiftið. Fremstur er David Lynch við filminum Mulholland Drive frá 2001. Ein av mínum yndisfilmum er nummar trý, There Will Be Blood hjá Paul Thomas Anderson frá 2007. Nýggjasti filmur, at liggja so ovarlaga, er Boyhood hjá Richard Linklater, sum Filmsfelagið vísti í fjør. Á einum nítjandi plássi er ein enn nýggjari filmur, Mad Max Fury Road hjá George Miller frá í fjør. Tá varð hann eisini vístur í Havnar Bio, sum er væl við tá umræður at vísa nýggjan film. Tveir norðurlendskir filmsleikstjórar eru á top hundrað listanum hjá teim 177 BBC ummælarunum. Danski Lars von Trier er tvær ferðirnar á listanum. Melancholia (2011) er á einum 43. plássi og Dogville (2003) er á einum 73. plássi. Á einum 94. plássi er svenski Tomas Alfredson við Låt den rätte komma in (2008). Nummar hundrað er allar nýggjasti filmur, sum er so nýggjur, at hann enn ikki hevur verið vístur herheima. Tað er Toni Erdmann (Maren Ade 2016), sum í dag hevur fingið altjóða FIPRESCI virðislønina sum besti filmur í ár. Filmsfelagið fer at vísa hann, helst fyri jól. Top hundrað listin hjá BBC við bestu filmum síðan aldarskiftið vísur, at filmsmiðilin er í støðugari menning kring allan heim. Eisini her heima hjá okkum, so leingi vit hava ein livandi biograf, ið hevur handilsligan hug og listaligt dirvi at vísa film, sum umboðar tey framleiðslurák, ið eru úti í heimi.


22.8.16

Mjørki í Havn


Eftir eitt vikuskifti við flower power er alt grátt í Havn. Arbeiðsvikan kallar aftur og í morgun var hetta útsýnið oman á kampingplássið Yviri við Strond. Neyvan er sýnið hjá teim kampistum, sum komu við Norrønu í gjárkvøldið, nakað frægari út yvir fjørðin. Spell, nú øll eygu, sambært Útnorðurráðnum, eru vend móti okkum her í útnorðri. So nú er seinni enn seinsummar. Vátt og grátt. Tað var tað.


20.8.16

Flower Power í Fútastovu


Tað er fríggjakvøld og seinsummartokan rullar oman yvir Havnina. Umborð á Ternuni krøkja Eirikur og Helena bátin hjá bróðurinum, Ova Joensen, í bilin. 30 ár eru liðin síðani hann róði til Langelinie og nú skal Diana Victoria til Klaksvíkar, har Sjómannadagar eru.


Heldur enn at vinna eina Gekkamillión í Kringvarpinum, fóru vit í Fútastovu at uppliva flower power úr Hoydølum og føroyska summarlambið úr Kollafirði. Her eru blomstur at seta í knappaholið og urtir at eta, beint av prýdda borðinum.


- Hetta er føroyska summarið, sum eksploderar, sigur Jóhan Mortensen. Hann er drívmegin í gastronomiska kalendaranum hjá matstovunum Heima í Havn, sum John Mikkelsen rekur fyri Johannes Jensen og samtakið Gist og Vist. Virksemið veksur og skjótt verður Mikkeler eisini í gomlu Gongini, har Gullhornið, sum nú flytir í Klokkarastovu, hevur verið. Innkomin, bjóðar John ein Mojito, har myntan er frá Ullu Boje Rasmussen, sum gjørdi Gásadalsfilmin, og upprunaliga hevði hana, myntuna, frá abbanum í Belfast. Og haðani er ættin hjá avstralska Brent. - Soleiðis gongur alt í ring, sigur Jóhan, meðan John bjóðar Mojito.


Fyrsta, eg altíð hefti meg við í hesum húsum, Fútastovu, og í grannahúsunum, Nýggjastovu, eru niðurlendsku blámálaðu kaklarnir úr Amsterdam. Teir hava egna søgu at siga. Kanska stava teir frá 1600-talinum.


Á síðuborðinum við útsýni mótu Kongabrúnni standa kryddaðir snapsir. Teirra millum er ein úr røliku, sum Jóhan sjálvur hevur heintað, og latið í. Aftanfyri hómast blómurnar.


Fríggjadagin vórðu tíggju lomb frá Royndarstøðini í Kollafirði flett, og frá Veltuni heima á Sandi eru komin nýupptikin summarepli, røtur og grønkál. Afturvið eru føroyskir soppar frá einum loyniligum stað, sum bara Jóhan veit um, og so urtir, salat, jarðber, rabarbur og hyllublómur frá Gróðurstøðini í Hoydølum.


Jensina og Hildur hava sett plantur og grønmeti úr Hoydølum saman til kokkin at brúka, og ikki minst okkum at smakka og elta í lógvanum við borðið. Til dømis hvít jasmin, ið smakkar sum agurk, og henda grøna, ið kundi verið brúkt at vinda um ostin, heldur stuttligi síðumaðurin, John Gynther frá Arla Unika.


Hóast ólavsøkuseyður ikki er ókent orð, og fuglur er at fáa í Vágsbotni, er summarið ikki væl umboðað í føroyskari matlist. Tað heldur Jóhan, sum saman við John og avstralska kokkinum, Brent, hevur spunnið hesa blómandi matskránna við lambi og grønmeti. - Hetta er føroyska summarið, borðreitt við kærleika sum í Babettes gæstebud, sigur Jóhan, og peikar á einastu lutir, sum ikki eru føroyskir í skránni. Tað eru Arla-ostarnir og vínið, ið sommelierurin John hevur valt. Alt hitt er úr føroyska summarinum. Vínskráin er úr Bourgogne, Rhoné og Alsace, og so Sjampanja og Sjerri umframt tann perlandi fríska Føroyamojito.


Undan forrættinum eru brellbitar við lambslivur og myntu, og so ristað breyð við ager soppum í oregano, mjúkt og rómakent, helst av bestu soppum, ið finnast í landinum.


Tatar, rátt malið kjøt, av seyðaryggi er fyrsti forrættur. Sjáldsama leskiligt við grønkálsalati og broysknum lambsleggi.


Næsti flower power forrættur er lambshjarta við sólberjasós, og triði forrættur er lambspylsa við summarsalati.


So  kemur høvuðsrætturin inn á borðið. Tað er grillað summarlamb við eplum og gularótum. Eplini eru fyrstu summarepli í ár heiman av Sandi.


Innan vit koma til ostarnar, er nógv at tosa um. Jóan Pauli Joensen heldur talu um føroyska summargastronomi, og tosar her við bygdafelagan, Pál Weihe, um matmentan og matminni úr barnaárum í Sørvági.


Ostarnir, sum John Gynther borðreiðir frá Arla Unika, eru bláskimmelosturin Sirius, hin mjúkt feiti Hvid Dame og Trefold, og so Hvid Dame, sum er dehydreraður, turkaður, í Føroyum og skorin í spønir. Afturvið er skýr, hylliblóma og rabarbur, sum minna um tað besta chutney. Omaná er smásøtt við rósmarin og rabarbulakressi.


Ætlanin við hesum parti í matskránni er at kveikja føroyska ostagerð, sum ikki er ókend úr søgu- og kókibókum, sum Jóan Pauli Joensen hugleiddi um við høvuðsdenti á føroyska summargastronomi. Jóhan og stigtakararnir annars vóna at bøndur eisini fara at fletta um summarið.


- Kanska fer tað at verða vanligt í framtíðini, at ólavsøkudøgurðin verður fekst lambskjøt og fyrstu eplini heiman av Sandi, og grønmeti, nú okkara flora stendur í fullum blóma við hópin av átuligum urtum, blómum og soppum, sigur Johan Mortensen við Sosialin í Fútastovu.


- Tey, ið sáa hugflog, heysta veruleika, sigur danski síðumaðurin, John Gynther, og greiðir frá um útferð í Mykinesi fyrr um dagin og døgurða á Koks kvøldið fyri. - Tit hava alt beint uttan fyri dyrnar, ikki bara rávørurnar, men eisini lendið og náttúruna, sum hugtók ungu amerikansku og japansku døgurðagestirnar í Kirkjubø í gjár. Tey koma her einaferð í lívinum, hesuferð hjá tykkum, næsta ár onkra aðrastaðni, har autentisiteturin leiðir tey, sigur John, sum býr í Hedensted í Jútlandi og er mennari hjá Arla. - Vit vóru á Trøllanesi og har hekk ein Kristusmynd á vegginum. Tað hugtók meg, tí so høgar sum aldurnar eru har, er greitt, at tað er eingin annar enn Gud, ið bankar á dyrnar hvønn dag. Virðingin fyri tilveruni er hugtakandi, tí eg haldi at tit liva í pakt við guddómligu náttúruna, sigur John, sum er eins hugtikin av Kierkegaard, italskum tankum um slowfood og marknaðarfyribrigdum sum movers og adapters. - Movers eru uppfinnarar, íverksetarar og hugskotsfólk, sum Jóhan, hinumegin borðið, og so eru adapters, ið taka við og gera hugskotini atkomulig fyri ein avmarkaðan skara, sum aldri skal blíva hópídnaður, tí tá missa tit autentisitetin. Fimm prosent av hvørjum ættarliðið er nóg mikið, sigur John Gynter, og fiskar eftir nýggjum føroyskum orðum. - Eg elski at smakka nýggj orð, sigur hann. Eftir ymsar søgur, gevi eg honum føroyska orðið Kontórshavn, og hann gevur mær danska orðið flexitar, sum hevur verið í donsku orðabókini síðan 2009. Tað er ein vegetarur, sum onkuntíð etur kjøt. Flexitar. Skilji á lagnum, at hesin bólkur, flexitarar, er í stórum vøkstri. - Matur er ikki bara tað dna, sum er í fysisku vøruni framman fyri okkum, matur er fyri meg ein metaforisk uppliving, tað at seta orð á, sigur John. - Ein bilur er ein bilur, men ein Fiat er ikki ein Ferrari. Eg eri kræsin, men ikki kravmikil. Mær tørvar bara at fáa fimm prosent av marknaðinum. Tað leggi eg meg eftir. Ikki meir, sigur John Gynther. Hann var her við einum amerikanskum filmsliði í vár at filma Arla-ostarnar í Norðuroyggjum. Gongst eftir ætlan verður ostafilmurin úr Føroyum at síggja á Netflix innan árið er úti. Tað grør um gangandi fót í føroyskari matvinnu og matlist.


Í Vágsbotni stendur Argjabáturin sproytlakkeraður og kappaður av um tvøran. Tó stendur hann upp eftir enda sum eitt kongaligt gardarahús aftanfyri Nólsoyar Páll. Tað er til eitt mentanartiltak leygardagin, tá kvinnurenning og konsert við Hanusi G. Johansen verður í býnum, sum enn ikki hevur slept summarinum.

19.8.16

Kjakmentan fyri svínhundin?


Kjakmentan hevur verið ovast á arbeiðsskránni hjá Sosialinum í seinastuni. Tað er frálíkt, hóast eg ivist í hvørja meining tað gevur, at ein miðil soleiðis fer í sjálvsvingandi sjálvsviðgerð í tænastu fyri lesaran.

Er tað annað enn at fylla teigarnar, so lesarar og lýsarar ikki rýma? At skapa eitt vitborið trúfesti millum lesarar? Jú, tað eiga allir miðlar at gera, serliga teir handilsligu. Sambandið við marknaðin og eitt og hvørt vitborið rák, er júst tað, sum ein miðil altíð verður spentur upp ímóti, rætt sum málarin, ið fer í kríggj við løriftið, sum verður ein vøra, ið skal finna sín marknað. Soleiðis skal tað vera, og helst úti um alt landið.

Men tá vit koma til almentgagnliga frammanundan betalta public service miðilin, Kringvarp Føroya, eru korini annarleiðis. Har ber ikki til at gera tað sama sum aðrir teitismiðlar, ið bara tendra mikrofonina, tí teir onga redaktión hava, og lata ein uppistandsskemtara loysa frá posabandinum, sum til dømis í tríggjar tímar á Sjómannadøgum í Klaksvík.

Tí tað er tað hann er, Jacob Vestergaard, upp móti annarleiðis typecastaða Høgna Hoydal. Ein klassikari. Fyrr var tað bara veiðimaðurin á bygd móti skrivstovumanninum í Havn, men í seinastuni hava vit fingið amerikanska forsetavalevnið, Donald Trump, inn í hvørja stovu við so óinballaðum uppistandsskemti, at tað er beinleiðis óbehagiligt.

Eftir at hava flent og sligið okkum á lørini, ganga vit í okkum sjálvi og spyrja rannsakandi, um hetta nú var stuttligt, fyri hvønn, hví og hvussu. Er tað møtta klaksvíkingin, ið flennir og klappar, ið uppstandsskemtarin talar til? Er tað ein innahýsis dialogur teirra millum, á staðnum har norðuri, sum eg ikki havi kotaðan førleika til at skilja, tí eg eri ikki partur av tulkingarfelagsskapinum? Jú, eg haldi tað. Men samstundis veit eg, at tað er fult hús til hesa orrustu hvørja ferð.

Sum eventmakari vildi eg skotið upp, at henda hólmgonga verður lýst sum eitt staðbundið sjómannasjov fyri túsund krónur fyri høvdið. Minst. Hetta er ein klassikari, sum undir øllum umstøðum er útseldur beinanvegin. Og alt gott um tað. Alt gott um innovativt undirhald á staðnum. Bara tað er á staðnum, og heldur seg har millum tey, tað er ætlað. Sjómenn á Sjómannadøgum.

Men so kemur mín undranarspurningur, sum trívur í evnið kjakmentan, sum Sosialurin í Havn hevur sett á breddan: Hvat ger almenna Útvarpsmikrofonin á einum privatum uppistandssjovi á Sjómannadøgum í Klaksvík í tríggjar tímar? Tað er ikki vavið á veiðimanninum, ið ørkymlar meg, heldur ikki at Útvarpsmikrofonin fer út á bygd, men tann konstanta talan til innara svínhundin, ið ørkymlar meg.

Meðan eg hugsi um kjaksendingar sum The Doha Debates hjá BBC, ið fostraði flestu grundsjónarmið um public service, so undrist eg sáran yvir, hvat Útvarpsmikrofonin gjørdi á uppistandssjovinum á Sjómannadøgunum í Klaksvík í gjár.

Men sjálvandi kann eg sløkkja, og hvørki hoyra ella lurta eftir tí, eg ikki havi skil fyri. Gamaní.

17.8.16

Eiturkoppaveður


Meðan maðkaveður er kent á bygd og í bý sum slavið veður, tá ið vandi er fyri at maðkur kemur í kjøtið, so er eiturkoppaveður so ókent fyribrigdi, at nú eru stundir at finna uppá tað. Eiturkoppaveður. Framman fyri rútinum er hetta lítla áttaføtta kyktið, araneida, sum ger sær nót at veiða dansandi síðsummarshuldur í. Huldan tyngir netið. Tað sæst best, um ein sponsk sitrón verður løgd á svarta garðin aftanfyri. Eiturfon kallar onkur ta spunnu nótina, sum er púra ópolitisk og uttan maðk. Her sæst hann arbeiða seg niðureftir, eiturkoppurin, í slavnu lýkkuni.


Á Syðradalsvegnum sigur hitamátarin í bilinum at hóast klokkan er farin av átta so eru 16 hitastig úti.


Farin um rulluportrið Norðuri á Trøð á Velbastað síggi eg, at bøurin er sligin og allir bøndur eru til arbeiðis.


Seyðurin ger tað sama, sum hann ger alt árið í kring, etur og etur. Frá Hoygarðinum til Fosdalsá í næsta dali hava teir tendrað ljósini á traktorunum, ið savnað grasið. Traktoregg rópar onkur tað, sum nútímans traktorar leggja eftir seg.


Niðri í Syðradali eru traktoreggini løgd á rað, so tey eru snøggar hvítar strípur í grøna lendinum.


Meðan trøllsliga tokan rullar oman úr fjøllunum, so alt sæst og hoyrist betri enn vanligt, er seyðurin summarkátur og stútast við vegjaðaran.


Á bønum eru villgæs í hópatali, sum rýma í allar ættir, tá eg steðgi bilinum og gangi móti teimum at fáa eina hópmynd av bólkaðum villgásum á føroyskari jørð. Og eitt bil seinni hava tær skipað seg. Líka so óskipað og ótamd náttúran er, eins skipað og skilvís kann hon verða í næstu løtu.

Trøllsliga Fossdalsgjógv er enn har og bíðar eftir at næsti aljóða ævintýrafilmur kemur inn av havi og skolar upp á land.


Men henda grønskan er tað mest hugtakandi í kvøld. Ein grønska, sum stendur um at bresta og næstan verður blá, so mettað er hon. Ivaleyst eru gæsnar undir Syðradalsá samdar um tað sama. Grønskan, sum undir fjøllunum er í øllum.

Í kvøld røkkur kommunala grønskan tó ikki oman á Bursatanga í Havn. Har stendur ein rustað bingja, sum einaferð var grøn. Veit ikki, hvat er í henni, men uttaná stendur TÓRSHAVN.


Trukkar og treylarar koyra inn og út av Smyrli og aftanfyri rustgrønu bingjuna liggur eitt vakurt og harmoniskt skúlaskip úr Klaipeda í Litavia og speglar sær í føroysku vágni.


Kanska er dagurin í dag eitt lokkanetsportur millum summar og heyst, har vit fyrst eru øðrumegin summarportið og so hinumegin heystarportrið. Tað er eiturkoppaveður í lýkkuni.